Khi bạn đưa tiền cho một người quen "đầu tư giúp" và chỉ có một tờ giấy viết tay, quyền đòi lại tiền của bạn phụ thuộc vào việc tờ giấy đó thể hiện quan hệ gì: cho vay, góp vốn làm ăn chung, hay giao tiền để người kia làm thay bạn. Ba quan hệ này có hệ quả rất khác nhau khi việc đầu tư thua lỗ hoặc người nhận tiền không trả.
Bài này không bàn có nên đầu tư hay không, và không đánh giá kênh đầu tư nào. Mục đích là giúp bạn đọc tờ giấy mình đang có, hoặc sắp ký, để biết mình đang đứng ở đâu. Nếu bạn đã mất liên lạc với người nhận tiền, hoặc có dấu hiệu bị chiếm đoạt, hãy đọc phần cuối và đi hỏi luật sư, báo công an sớm.
Ba quan hệ trông giống nhau trên giấy
Cùng là "đưa tiền cho người quen", nhưng nội dung tờ giấy quyết định đó là gì. Bảng dưới ở mức nguyên tắc; cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ xem xét toàn bộ chứng cứ, không chỉ tiêu đề tờ giấy.
| Dấu hiệu trên giấy | Gần với cho vay | Gần với góp vốn, hợp tác | Gần với uỷ thác, uỷ quyền |
|---|---|---|---|
| Người nhận hứa trả gì | Trả đủ gốc vào một ngày, có hoặc không có lãi | Chia lời theo kết quả, không hứa giữ gốc | Trả lại tài sản, tiền sau khi làm xong việc |
| Ai chịu khi thua lỗ | Người vay vẫn phải trả gốc | Hai bên cùng chịu theo tỷ lệ | Bạn chịu nếu người kia làm đúng chỉ dẫn |
| Tài sản mua bằng tiền đứng tên ai | Người vay | Tuỳ thoả thuận, thường người đứng ra làm | Nên là bạn |
| Bạn có quyền gì về việc dùng tiền | Gần như không | Có quyền được báo, góp ý tuỳ thoả thuận | Có quyền chỉ dẫn và kiểm tra |
Nhiều tờ giấy pha trộn: vừa hứa giữ gốc, vừa hứa chia lời theo kết quả, vừa nói "uỷ thác". Khi có tranh chấp, những điểm mâu thuẫn đó sẽ được xem xét cùng với tin nhắn, lời khai nhân chứng, dòng tiền thực tế. Một tờ giấy rõ ràng ngay từ đầu tiết kiệm cho bạn rất nhiều công sức.
Lời hứa lãi cố định và giữ nguyên gốc nói lên điều gì
Một người nhận tiền của bạn để "đầu tư" mà hứa trả cố định một khoản mỗi tháng và trả đủ gốc khi rút, bất kể đầu tư ra sao, về bản chất đang hứa như một người đi vay. Nếu tờ giấy ghi như vậy, bạn có thể được bảo vệ như người cho vay: quyền đòi gốc không phụ thuộc kết quả đầu tư. Tuy vậy, lãi suất trong giao dịch dân sự có giới hạn trần theo Bộ luật Dân sự; phần lãi vượt mức đó không được bảo vệ.
Điều đáng lo hơn nằm ở phía kinh tế. Không có kênh đầu tư hợp pháp nào bảo đảm cả gốc lẫn một mức lời cao đều đặn. Khi một cá nhân hứa điều đó với nhiều người, tiền trả lãi cho người trước thường đến từ tiền góp của người sau. Mô hình này sụp khi dòng tiền mới chậm lại. Việc nhận tiền của nhiều người với lời hứa như vậy còn có thể vi phạm quy định về huy động vốn, thậm chí có dấu hiệu lừa đảo.
Vì thế, lời hứa lãi cố định là tín hiệu để bạn chậm lại, không phải để yên tâm. Nếu người nhận tiền có giấy phép hoạt động trong lĩnh vực quản lý tài sản, họ phải làm việc với bạn qua hợp đồng của tổ chức, có quy trình, có báo cáo, chứ không qua một tờ giấy viết tay.
Đọc lại tờ giấy bạn đang có: sáu câu hỏi
Tờ giấy có ghi rõ số tiền, ngày giao, cách giao? Giao tiền mặt có người chứng kiến hay chuyển khoản. Chuyển khoản để lại dấu vết rõ hơn; nếu đã giao tiền mặt, giữ lại nhân chứng và mọi tin nhắn liên quan.
Có ghi tiền dùng vào việc gì? "Đầu tư" là chữ quá rộng. Mua đất, góp vào cửa hàng, mua hàng bán lại, hay gửi tiếp cho một người khác. Không ghi mục đích, bạn khó chứng minh người kia đã dùng tiền sai mục đích.
Có ghi người nhận phải trả gì, khi nào? Trả gốc vào ngày nào, chia lời ra sao, rút tiền báo trước bao lâu. Không có mốc thời gian, việc đòi tiền phụ thuộc vào thiện chí.
Có ghi ai chịu khi thua lỗ? Câu này hay bị bỏ vì không ai muốn nghĩ đến chuyện lỗ lúc đưa tiền. Nhưng nó chính là câu phân biệt vay với góp vốn.
Tài sản mua bằng tiền đứng tên ai? Nếu tiền của bạn mua đất mà đất đứng tên người kia, về giấy tờ họ là chủ. Lấy lại phần của mình đòi hỏi chứng minh nguồn tiền và thoả thuận, khó hơn nhiều so với đứng tên từ đầu.
Chữ ký có đúng người không? Đối chiếu chữ ký với giấy tờ tuỳ thân, có thể chứng thực chữ ký nếu khoản tiền lớn. Giấy ký thay, ký bằng tên gọi thân mật dễ bị chối.
Nếu bạn sắp đưa tiền: làm lại cho rõ trước khi giao
Nếu sau khi cân nhắc bạn vẫn muốn giao tiền cho người quen làm việc gì đó, thứ tự dưới đây giảm rủi ro mà không làm mất lòng:
- Quyết định trước bạn muốn quan hệ nào: cho vay, góp vốn hay nhờ làm thay. Nói thẳng điều đó với người kia.
- Viết văn bản đúng loại quan hệ, nêu số tiền, mục đích, thời hạn, cách trả hoặc chia, ai chịu lỗ, ai đứng tên tài sản.
- Giao tiền bằng chuyển khoản, nội dung chuyển khoản ghi ngắn gọn mục đích.
- Với khoản lớn hoặc có tài sản đăng ký quyền sở hữu, hỏi luật sư hoặc công chứng viên về hình thức văn bản phù hợp.
- Thống nhất lịch báo cáo: người kia gửi ảnh, chứng từ về việc đã dùng tiền.
- Chỉ giao số tiền mà nếu mất bạn vẫn sống bình thường được. Đây không phải lời khuyên đầu tư, mà là giới hạn cho mọi khoản tiền giao theo lòng tin.
Người quen thật lòng thường không phật ý vì bạn muốn giấy tờ rõ ràng. Người phật ý nhiều vì chuyện đó là một thông tin đáng giá cho quyết định của bạn.
Khi nhiều người cùng góp qua một người quen đứng giữa
Một kiểu hay gặp là nhóm bạn, nhóm đồng nghiệp, họ hàng cùng góp tiền qua một người đứng giữa để mua chung một mảnh đất hay đầu tư chung một việc. Người đứng giữa nhận tiền của mọi người, đứng tên giao dịch, giữ giấy tờ. Về pháp lý, mỗi người góp có quan hệ với người đứng giữa, và người đứng giữa có quan hệ với bên bán hay đối tác. Nếu không có văn bản chung, mỗi người chỉ cầm một tờ giấy nhận tiền riêng lẻ, không ai biết tổng số tiền đã góp, tỷ lệ của mình là bao nhiêu.
Khi tài sản chung đứng tên một người, quyền của những người còn lại phụ thuộc vào việc chứng minh được phần góp. Rủi ro tăng lên khi người đứng tên gặp chuyện riêng: ly hôn, nợ nần, qua đời. Lúc đó tài sản có thể bị xem như tài sản của người đứng tên, và những người góp phải đi chứng minh quyền của mình trong một vụ việc không phải của mình.
Cách làm an toàn hơn là lập một văn bản thoả thuận góp vốn chung có chữ ký của tất cả, ghi tổng số tiền, phần của từng người, mục đích, người đứng tên chỉ là đại diện, cách bán và chia khi kết thúc, cách xử lý khi một người muốn rút sớm. Với tài sản như nhà đất, hỏi công chứng viên xem có thể ghi nhiều người cùng đứng tên hoặc lập văn bản nào để ghi nhận phần của mỗi người theo quy định hiện hành.
Dấu hiệu khoản tiền đang gặp vấn đề
Những dấu hiệu dưới đây thường xuất hiện trước khi người nhận tiền mất liên lạc. Gặp một hai dấu hiệu chưa chắc có chuyện, gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên hành động:
- Khoản chi trả định kỳ chậm dần, kèm lý do mỗi lần một khác.
- Người nhận khuyến khích bạn không rút, thậm chí rủ góp thêm hoặc giới thiệu thêm người với ưu đãi.
- Không đưa được chứng từ về tài sản đã mua hay hoạt động kinh doanh đang chạy.
- Nhiều người cùng góp bắt đầu hỏi nhau trong nhóm, và không ai được rút đủ tiền.
- Người nhận đổi số điện thoại, chuyển chỗ ở, hoặc bán tài sản riêng.
Lúc này, việc cần làm đầu tiên là gom chứng cứ: giấy tờ, sao kê chuyển khoản, tin nhắn, ghi âm nếu có, danh sách nhân chứng. Sau đó gửi yêu cầu trả tiền bằng văn bản và hỏi luật sư về hướng khởi kiện dân sự hay tố giác. Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt hoặc lừa nhiều người, báo công an qua số 113 hoặc công an nơi cư trú, càng sớm càng tốt.
Ví dụ giả định: một khoản tiền, hai cách viết giấy
Ví dụ giả định: anh Quân ở Hà Nội đưa cho người bạn cũ một khoản tiền để cùng mở một xưởng nhỏ. Cách viết thứ nhất: "Nhận của anh Quân một khoản tiền để đầu tư, hằng tháng trả cho anh Quân một khoản cố định, khi cần rút báo trước một tháng." Khi xưởng đóng cửa, anh Quân có cơ sở đòi lại gốc như một khoản vay, nhưng nếu khoản trả hằng tháng vượt trần lãi suất thì phần vượt không được bảo vệ, và người bạn đã không còn khả năng trả.
Cách viết thứ hai: "Anh Quân góp một phần vốn vào xưởng, được chia lợi nhuận theo tỷ lệ góp, cùng chịu lỗ trong phạm vi vốn góp, được xem sổ sách hằng quý, máy móc mua bằng vốn chung ghi tên hai người trong danh mục tài sản." Khi xưởng đóng cửa, anh Quân không đòi được gốc như khoản vay, nhưng có quyền với phần tài sản còn lại tương ứng phần góp. Cả hai cách đều hợp lý; điều không hợp lý là ký một kiểu mà hiểu theo kiểu kia.
Câu hỏi thường gặp
Giấy viết tay không công chứng có đòi được tiền không?
Văn bản tự viết có chữ ký vẫn có thể là chứng cứ về việc giao tiền và thoả thuận giữa hai bên. Giá trị chứng minh tăng lên nếu có chuyển khoản, nhân chứng, tin nhắn khớp với nội dung. Hỏi luật sư để đánh giá hồ sơ cụ thể của bạn.
Người nhận tiền nói đã chuyển tiếp cho người khác đầu tư, mình đòi ai?
Theo nguyên tắc, bạn có quan hệ với người trực tiếp nhận tiền của mình, nên đòi người đó trước. Việc họ chuyển tiếp cho ai là quan hệ giữa họ với người thứ ba, trừ khi bạn đã đồng ý và có thoả thuận khác.
Có nên ký giấy "uỷ thác đầu tư" với một cá nhân không?
Quản lý tiền của người khác như một nghề là lĩnh vực cần giấy phép. Với cá nhân, hãy gọi đúng tên quan hệ: cho vay hoặc góp vốn, và viết đúng loại đó. Chữ "uỷ thác" không làm khoản tiền an toàn hơn.
Đã nhận lãi nhiều tháng rồi thì có phải trả lại khi người kia vỡ nợ?
Đây là câu hỏi phức tạp, phụ thuộc vào bản chất quan hệ, mức lãi so với trần pháp luật và kết quả giải quyết vụ việc nếu có yếu tố hình sự. Không nên tự suy luận; hỏi luật sư với đầy đủ chứng từ.
Người quen là họ hàng, có nên làm giấy tờ không?
Nên, và càng là người thân càng nên. Tranh chấp tiền bạc trong họ hàng thường làm tổn thương lâu dài hơn với người ngoài. Một tờ giấy rõ ràng là để cả hai bên nhớ giống nhau.
Bao lâu thì không còn đòi được tiền?
Pháp luật có quy định về thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng. Thời hiệu tính thế nào trong vụ việc của bạn phụ thuộc vào loại quan hệ và các mốc thời gian, nên hỏi luật sư sớm thay vì chờ đợi.