Xuất khẩu uỷ thác là khi bạn có hàng nhưng nhờ một doanh nghiệp có kinh nghiệm xuất khẩu đứng tên ký hợp đồng với người mua nước ngoài, khai hải quan xuất, nhận tiền thanh toán, rồi trả lại cho bạn sau khi trừ phí uỷ thác. Với người mua nước ngoài và cơ quan hải quan, doanh nghiệp đó là người xuất khẩu.
Cách này phổ biến với hợp tác xã nông sản, làng nghề, xưởng chế biến nhỏ muốn đưa hàng ra nước ngoài nhưng chưa có kinh nghiệm hợp đồng ngoại thương, chưa có quan hệ với người mua, hoặc chưa đáp ứng điều kiện của thị trường nhập khẩu. Rủi ro lớn nhất của bạn nằm ở khoảng giữa lúc hàng rời kho và lúc tiền về tài khoản mình. Bài này tập trung vào khoảng giữa đó.
Khác gì với bán đứt cho doanh nghiệp xuất khẩu
Nhiều hợp tác xã đang bán đứt hàng cho doanh nghiệp thu mua, rồi doanh nghiệp tự xuất. Bán đứt nghĩa là bạn nhận tiền ở trong nước, theo giá thoả thuận, hết trách nhiệm khi giao hàng đạt chất lượng. Doanh nghiệp chịu toàn bộ rủi ro thị trường nước ngoài và hưởng toàn bộ chênh lệch.
Xuất khẩu uỷ thác đổi lại thế: hàng vẫn là của bạn cho tới khi giao cho người mua nước ngoài, giá bán ra là giá quốc tế, bạn hưởng phần lớn chênh lệch, nhưng bạn cũng gánh rủi ro người mua trả chậm, hàng bị từ chối ở cảng đến, tỷ giá biến động, chi phí phát sinh khi hàng bị trả về. Doanh nghiệp nhận uỷ thác chỉ hưởng phí và thường không muốn chịu rủi ro nào ngoài lỗi của chính họ.
Không có cách nào tốt hơn tuyệt đối. Hợp tác xã mới làm vài lô, chưa quen người mua, chưa chịu được việc vốn bị kẹt lâu thì bán đứt có khi an toàn hơn. Khi đã có khách nước ngoài quen, lượng hàng đều và sức chịu rủi ro tốt hơn, xuất khẩu uỷ thác là bước để giữ lại giá trị cho người sản xuất trước khi tự đứng tên xuất.
Sáu chỗ hợp đồng uỷ thác xuất khẩu hay bỏ trống
Người mua là ai và ai chọn người mua. Nếu bạn tự tìm được người mua, hợp đồng cần ghi rằng bên nhận uỷ thác không được tự tiếp cận người mua đó để mua thẳng hàng của nơi khác trong một thời gian. Nếu bên nhận giới thiệu người mua, bạn có quyền được biết tên và thông tin cơ bản của người mua không.
Tiền ngoại tệ về tài khoản nào và bao lâu chuyển cho bạn. Tiền người mua trả về tài khoản doanh nghiệp nhận uỷ thác. Ghi rõ số ngày chuyển lại cho bạn sau khi tiền về, tỷ giá áp dụng là tỷ giá ngày nào, của ngân hàng nào, ai chịu phí ngân hàng.
Ai chịu rủi ro người mua không trả. Phương thức thanh toán quyết định mức rủi ro. Hợp đồng uỷ thác nên ghi rằng bên nhận không được nhận phương thức thanh toán rủi ro hơn mức bạn đã đồng ý.
Ai lo hồ sơ chất lượng, kiểm dịch, xuất xứ. Một số thị trường đòi giấy chứng nhận kiểm dịch, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói được đăng ký, chứng nhận xuất xứ để hưởng ưu đãi. Giấy nào đứng tên ai, ai làm hồ sơ, chậm thì lô hàng lỡ tàu ai chịu.
Hàng bị trả về hoặc bị từ chối. Chi phí lưu container, chở về, tái nhập, tiêu huỷ có thể lớn. Phân chia theo nguyên nhân: lỗi chất lượng hàng thì bạn chịu, lỗi chứng từ do bên nhận làm thì bên nhận chịu.
Thù lao tính trên cái gì. Phí tính trên giá trị hợp đồng hay giá trị thực thu. Nếu người mua chỉ trả một phần, phí tính trên phần nào. Không ghi thì thường bị tính trên toàn bộ.
Theo dõi một lô hàng xuất uỷ thác: mốc và chứng từ bạn cần nhận
Bảng dưới giúp bạn biết ở mỗi mốc, mình cần cầm được giấy gì trong tay. Thiếu giấy ở mốc nào thì hỏi ngay ở mốc đó, đừng đợi tới khi tiền không về.
| Mốc | Việc xảy ra | Chứng từ bạn nên nhận bản sao |
|---|---|---|
| Ký hợp đồng | Bên nhận ký hợp đồng ngoại thương với người mua | Hợp đồng ngoại thương, phụ lục quy cách hàng |
| Giao hàng cho bên nhận | Hàng rời kho hợp tác xã | Biên bản giao nhận có ảnh, số lượng, tình trạng |
| Thông quan xuất | Hàng làm thủ tục ở cảng | Tờ khai xuất khẩu, chứng từ kiểm dịch nếu có |
| Hàng lên tàu | Hãng tàu nhận hàng | Vận đơn, chứng nhận xuất xứ nếu có |
| Người mua thanh toán | Tiền về tài khoản bên nhận | Giấy báo có của ngân hàng |
| Quyết toán với bạn | Bên nhận trừ phí, chuyển tiền | Bảng quyết toán, chứng từ chuyển tiền, hoá đơn theo hướng dẫn kế toán |
Giấy báo có của ngân hàng là mốc quan trọng nhất: nó cho biết chính xác ngày tiền về và số tiền. Có giấy này, bạn mới đếm được số ngày bên nhận đang giữ tiền của mình.
Chuẩn bị của hợp tác xã trước lô xuất uỷ thác đầu tiên
Các việc nên làm trong nội bộ trước khi giao hàng cho bên nhận uỷ thác:
- Ban quản trị thống nhất bằng biên bản về việc xuất khẩu uỷ thác, người được ký hợp đồng thay hợp tác xã, giới hạn giá trị.
- Chuẩn bị hồ sơ chất lượng: quy trình sản xuất, nhật ký canh tác hoặc chế biến, kết quả kiểm nghiệm nếu thị trường đòi.
- Làm việc với bên nhận uỷ thác để xác định điều kiện của thị trường nhập khẩu và danh mục giấy tờ cần có; kiểm lại ở cơ quan chuyên ngành.
- Tính giá thành và giá sàn chấp nhận được, có cộng phí uỷ thác, chi phí vận chuyển và khoản dự phòng khi hàng bị trả về.
- Ký hợp đồng uỷ thác có đủ sáu điểm ở trên; nhờ luật sư đọc phần thanh toán và rủi ro.
- Giao lô thử với lượng nhỏ, theo dõi đủ các mốc chứng từ, rút kinh nghiệm trước khi làm lô lớn.
Thành viên hợp tác xã cần được báo cho biết tiền bán hàng sẽ về muộn hơn so với bán đứt. Nhiều hợp tác xã gặp áp lực nội bộ chính vì thành viên quen nhận tiền ngay khi giao hàng.
Chọn doanh nghiệp nhận uỷ thác: kiểm gì trước khi giao hàng
Phần lớn rủi ro của xuất khẩu uỷ thác được quyết định ngay ở lúc chọn bên nhận. Một doanh nghiệp làm ăn tử tế nhưng yếu về tài chính vẫn có thể làm kẹt tiền của bạn, vì tiền người mua trả về tài khoản của họ trước. Những điểm nên kiểm:
- Thời gian hoạt động và kinh nghiệm thật với nhóm hàng của bạn, nhất là với đúng thị trường bạn định bán; hỏi họ đã xuất bao nhiêu lô sang đó, gặp trục trặc gì.
- Thông tin doanh nghiệp trên cổng đăng ký doanh nghiệp quốc gia: tình trạng hoạt động, người đại diện, địa chỉ có khớp với nơi bạn đến làm việc không.
- Hỏi những hợp tác xã, cơ sở đã từng uỷ thác cho họ về độ đúng hẹn khi chuyển tiền; một hai cuộc trò chuyện thẳng thắn có giá trị hơn mọi tờ giới thiệu năng lực.
- Cách họ xử lý tiền của nhiều chủ hàng: có theo dõi riêng từng lô, từng chủ hàng không, có sẵn sàng gửi giấy báo có của ngân hàng cho bạn không.
- Thái độ với các điều khoản bảo vệ bạn: một bên nhận nghiêm túc sẽ chấp nhận quyền kiểm tra chứng từ, mốc chuyển tiền rõ ràng; bên nào gạt đi bằng câu "làm lâu rồi, cứ tin nhau" thì cần cân nhắc.
- Họ có đang làm cùng lúc cho đối thủ trực tiếp của bạn cùng thị trường không, và nếu có thì cam kết gì về thông tin giá, người mua.
Không cần chọn doanh nghiệp lớn nhất; cần chọn doanh nghiệp minh bạch nhất với bạn. Với vài lô đầu, có thể chia hàng cho hai bên nhận uỷ thác khác nhau để so cách làm việc trước khi gắn bó lâu dài.
Tỷ giá, thuế và những thứ nên để chuyên gia làm
Hàng xuất khẩu được áp dụng chính sách thuế riêng theo quy định hiện hành, và vì bên nhận uỷ thác đứng tên tờ khai xuất, cách lập hoá đơn, kê khai, hoàn thuế giữa hai bên có hướng dẫn riêng. Hợp tác xã nên để kế toán làm việc với kế toán bên nhận và cơ quan thuế quản lý ngay từ lô đầu, không đợi cuối năm.
Tỷ giá là rủi ro thật nhưng hay bị quên. Hợp đồng ngoại thương thường tính bằng ngoại tệ, còn chi phí của bạn tính bằng đồng Việt Nam. Từ lúc ký tới lúc tiền về có thể là vài tháng. Bạn không cần dự đoán tỷ giá, chỉ cần biết rằng giá trị bằng đồng Việt Nam bạn nhận có thể khác lúc tính toán, và đặt giá sàn với một khoảng đệm.
Những vấn đề như tranh chấp với người mua nước ngoài, trọng tài thương mại, luật áp dụng cho hợp đồng ngoại thương thuộc về chuyên môn sâu. Khi bên nhận uỷ thác đề nghị bạn cùng ký hoặc bảo lãnh cho hợp đồng ngoại thương, hãy hỏi luật sư trước, vì lúc đó bạn có thể đã bước vào quan hệ trực tiếp với người mua.
Ví dụ giả định: hợp tác xã xoài và lô hàng bị giữ ở cảng đến
Ví dụ giả định: một hợp tác xã xoài ở Đồng Tháp xuất uỷ thác qua một công ty ở TP Hồ Chí Minh. Lô hàng thứ ba bị cảng đến giữ lại vì thiếu một giấy tờ kiểm dịch. Hợp đồng uỷ thác của họ có điều khoản: giấy tờ do bên nhận làm hồ sơ, hợp tác xã cung cấp dữ liệu vùng trồng; lỗi ở khâu nào thì bên đó chịu chi phí phát sinh.
Khi kiểm lại, hai bên thấy hợp tác xã đã gửi đủ dữ liệu từ sớm, có tin nhắn và biên bản giao nhận hồ sơ, còn bên nhận nộp chậm. Chi phí lưu container và phí xử lý do bên nhận chịu. Không có điều khoản và không có biên bản giao hồ sơ, rất có thể hợp tác xã phải gánh vì tiền hàng vốn là của mình.
Bài học không nằm ở chuyện ai đúng ai sai, mà ở thói quen: mỗi lần giao cái gì cho bên nhận uỷ thác, dù là hàng hay một bộ hồ sơ, đều có một tờ giấy hoặc một tin nhắn ghi lại ngày giờ và nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Hộ sản xuất cá thể có xuất khẩu uỷ thác được không?
Hộ sản xuất có thể giao hàng cho doanh nghiệp xuất khẩu theo nhiều cách, trong đó có bán đứt và các hình thức thoả thuận khác. Việc hộ cá thể đứng vai bên uỷ thác cần hỏi kế toán và cơ quan thuế về cách lập chứng từ cho phù hợp với quy định hiện hành.
Người mua nước ngoài có biết hợp tác xã là chủ hàng không?
Không nhất thiết, vì hợp đồng ngoại thương do bên nhận uỷ thác ký. Nếu bạn muốn xây dựng thương hiệu với người mua, hãy thoả thuận về việc ghi tên vùng trồng, tên hợp tác xã trên bao bì và trong hồ sơ chất lượng.
Bên nhận uỷ thác chậm chuyển tiền dù người mua đã trả thì làm gì?
Yêu cầu bản sao giấy báo có của ngân hàng để xác định ngày tiền về. Đối chiếu với số ngày chuyển tiền trong hợp đồng, gửi văn bản đòi kèm lãi chậm trả nếu có thoả thuận. Kéo dài thì hỏi luật sư về thủ tục đòi tiền.
Có nên để bên nhận uỷ thác giữ luôn quyền chọn phương thức thanh toán?
Không nên để trống. Phương thức thanh toán quyết định bạn có nhận được tiền hay không khi người mua gặp khó. Hãy ghi phương thức bạn chấp nhận, và yêu cầu bên nhận hỏi ý kiến bằng văn bản nếu muốn đổi.
Khi nào hợp tác xã nên tự đứng tên xuất khẩu?
Khi đã có người mua ổn định, lượng hàng đều, có người trong hợp tác xã hiểu chứng từ và chịu được thời gian chờ tiền. Lúc đó phí uỷ thác cộng dồn thường lớn hơn chi phí tự làm hoặc thuê đại lý làm thủ tục.
Hàng xuất uỷ thác bị người mua chê chất lượng thì ai đàm phán?
Về hình thức, bên nhận uỷ thác là bên ký với người mua nên họ đàm phán. Nhưng chất lượng là chuyện của bạn, nên hợp đồng uỷ thác cần ghi rằng mọi đề nghị giảm giá, đổi hàng phải được bạn đồng ý trước.