Cho người quen ở nhờ để trông nhà là cách nhiều gia đình chọn khi đi làm xa hoặc đi nước ngoài: nhà có hơi người, bớt hư hỏng, bớt trộm, người ở được chỗ ở miễn phí hoặc chỉ trả điện nước. Về pháp lý, quan hệ này gần với cho mượn nhà ở, và điều quan trọng nhất là ghi rõ ngay từ đầu rằng đây là ở nhờ, ở trong bao lâu, và bạn đòi lại nhà thế nào.
Phần lớn các vụ cho ở nhờ kết thúc êm đẹp. Những vụ thành tranh chấp thường có chung một điểm: không có giấy tờ, thời gian ở kéo dài nhiều năm, người ở nhờ đã sửa sang, xây thêm hoặc đăng ký cư trú lâu dài, và khi chủ nhà về thì mỗi bên nhớ một thoả thuận khác nhau. Bài này giúp bạn tránh điểm chung đó.
Ở nhờ khác thuê nhà và khác trông coi có trả công
Khi người ở trả tiền thuê, đó là hợp đồng thuê nhà, với những quyền của người thuê theo pháp luật về nhà ở và dân sự. Khi người ở không trả tiền thuê, chỉ trông nhà và trả điện nước, đó gần với hợp đồng mượn tài sản hoặc cho ở nhờ nhà ở. Khi bạn thuê một người đến trông coi, trả công, họ có thể ở hoặc không ở trong nhà, đó lại là một hợp đồng dịch vụ hoặc lao động.
Gọi đúng tên quan trọng vì quyền của người ở khác nhau. Người thuê có quyền ở hết thời hạn thuê nếu không vi phạm; người mượn thì theo nguyên tắc chung, bên cho mượn có thể đòi lại khi bên mượn đã đạt mục đích hoặc khi bên cho mượn có nhu cầu đột xuất, cấp bách, với điều kiện báo trước một thời gian hợp lý, trừ khi các bên thoả thuận khác. Chi tiết áp dụng bạn kiểm theo quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Rắc rối hay đến khi một quan hệ trôi dần từ loại này sang loại khác mà không ai ghi lại: ban đầu là ở nhờ, rồi người ở bắt đầu đưa bạn một khoản tiền mỗi tháng "gọi là", rồi họ cho thêm người khác thuê một phòng. Mỗi bước đều làm bản chất quan hệ mờ đi.
Thoả thuận cho ở nhờ nên có những mục nào
Không cần văn bản dài, nhưng nên có chữ ký hai bên và một người làm chứng. Các mục cần có:
- Thông tin hai bên, địa chỉ nhà, phần nhà được ở (cả nhà hay chỉ tầng dưới, phòng nào để khoá lại).
- Mục đích: ở nhờ và trông coi nhà, không phải thuê. Ghi rõ không trả tiền thuê, chỉ trả chi phí điện, nước, mạng nếu có.
- Thời hạn: đến một ngày cụ thể, hoặc đến khi bạn báo lấy lại với một khoảng báo trước hai bên thống nhất.
- Việc người ở phải làm: mở cửa thông gió, dọn dẹp, báo ngay khi có hư hỏng, giữ gìn đồ đạc đã liệt kê.
- Việc không được làm: cho người khác ở thêm hoặc cho thuê, sửa chữa cải tạo, xây thêm, dùng nhà làm nơi kinh doanh, nuôi thêm vật nuôi nếu bạn không muốn.
- Cư trú: người ở đăng ký tạm trú theo quy định; việc đăng ký thường trú tại nhà bạn chỉ khi bạn đồng ý bằng văn bản riêng.
- Bàn giao lại: khi kết thúc, nhà và đồ đạc được trả theo hiện trạng ban đầu, trừ hao mòn bình thường; chìa khoá trả đủ.
Kèm theo thoả thuận là danh mục đồ đạc và ảnh hiện trạng các phòng ở ngày giao nhà. Hai bên cùng ký vào danh mục. Đây là thứ giúp bạn khỏi phải tranh luận về chiếc tủ lạnh vốn đã cũ hay mới hỏng.
Năm tình huống làm việc lấy lại nhà trở nên khó
Người ở nhờ đã đăng ký thường trú tại nhà bạn. Việc đăng ký thường trú tại chỗ ở hợp pháp không thuộc sở hữu của mình thường cần sự đồng ý của chủ sở hữu. Nếu bạn đã ký đồng ý, việc xoá đăng ký sau này có thủ tục riêng. Hãy cân nhắc kỹ; tạm trú có thời hạn thường đủ cho nhu cầu ở nhờ.
Người ở nhờ đã bỏ tiền sửa chữa, cải tạo lớn. Họ có thể đòi bạn hoàn lại khoản đã bỏ ra khi trả nhà. Ghi rõ trong thoả thuận rằng mọi sửa chữa lớn phải có đồng ý bằng văn bản, và đã đồng ý thì ai chịu chi phí.
Người ở nhờ cho người khác thuê lại. Khi đó trong nhà bạn có thêm một người có hợp đồng với người ở nhờ, không có hợp đồng với bạn. Việc đưa họ ra cần xử lý thận trọng, không tự ý dùng vũ lực hay khoá cửa.
Không có thời hạn và không ai nhớ đã hứa gì. Sau mười năm, người ở có thể khẳng định bạn đã hứa cho họ ở lâu dài, thậm chí đã cho hẳn. Một tờ giấy ghi rõ "ở nhờ, không cho, không bán" là thứ bảo vệ bạn rẻ nhất.
Người ở nhờ qua đời hoặc gia đình họ chuyển đến. Vợ con, người thân của họ có thể tiếp tục ở và cho rằng mình có quyền. Thoả thuận nên ghi việc ở nhờ gắn với cá nhân người ở, không chuyển cho người khác.
Cách đòi lại nhà cho ở nhờ một cách êm
Khi đến lúc lấy lại nhà, trình tự dưới đây giúp giữ quan hệ và giữ quyền của bạn:
- Nói chuyện trực tiếp trước, báo rõ ngày bạn cần nhà, cho đủ thời gian để người ở tìm chỗ mới; nhắc lại thoả thuận ban đầu một cách nhẹ nhàng.
- Gửi thông báo bằng văn bản hoặc tin nhắn lưu được, ghi ngày cần bàn giao, giữ bằng chứng đã gửi.
- Đề nghị hỗ trợ hợp lý nếu người ở gặp khó khăn thật, ví dụ cho thêm thời gian hoặc giúp chi phí chuyển đồ; một chút mềm mỏng thường rẻ hơn một vụ kiện.
- Ngày bàn giao, đối chiếu danh mục đồ đạc và ảnh ban đầu, lập biên bản có chữ ký hai bên.
- Nếu người ở không chịu đi, nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc tổ dân phố; không tự ý dọn đồ, cắt điện nước hay khoá cửa nhốt đồ của họ.
- Hoà giải không thành thì hỏi luật sư về thủ tục yêu cầu toà án giải quyết, mang theo thoả thuận, biên bản, tin nhắn.
Tự ý dùng biện pháp mạnh như phá khoá, vứt đồ ra ngoài có thể khiến bạn từ người có lý thành người vi phạm, và làm việc giải quyết sau đó phức tạp hơn nhiều.
Điện nước, an toàn và hàng xóm trong thời gian ở nhờ
Hợp đồng điện, nước, mạng thường đứng tên bạn. Nếu người ở nhờ trả chi phí, hãy thống nhất cách trả: họ trả thẳng qua tài khoản thanh toán hoá đơn, hoặc chuyển cho bạn hằng tháng. Cách thứ nhất đỡ việc nhưng bạn nên bật thông báo hoá đơn về điện thoại của mình để biết khi có khoản nợ đọng. Hoá đơn tăng bất thường đôi khi là dấu hiệu đầu tiên cho thấy có thêm người ở hoặc nhà đang được dùng vào việc khác.
An toàn là phần dễ bị quên vì "người nhà cả mà". Nhà vắng chủ lâu thường có hệ thống điện cũ, bình gas để lâu, ổ cắm không còn chắc. Trước khi đi, nhờ thợ kiểm tra điện, thay những gì đã xuống cấp, đặt bình chữa cháy nhỏ ở bếp và chỉ cho người ở cách dùng. Thoả thuận nên ghi họ không tự ý đi thêm dây điện hay đặt thiết bị công suất lớn.
Cuối cùng là hàng xóm và tổ dân phố. Một lời giới thiệu ngắn với nhà bên cạnh và trưởng tổ dân phố rằng đây là người quen ở nhờ trông nhà, chủ nhà đang ở đâu, liên lạc thế nào, giúp mọi người biết ai là chủ thật. Khi có chuyện, hàng xóm biết gọi ai, và sau này cũng không ai nhầm người ở nhờ là chủ mới.
Nếu không có người quen phù hợp: những lựa chọn khác
Không phải lúc nào cũng có một người họ hàng vừa cần chỗ ở vừa đáng tin. Nếu nhà ở thành phố, bạn có thể cân nhắc cho thuê qua uỷ thác quản lý để vừa có người ở vừa có hợp đồng rõ. Nếu nhà ở quê, ít người thuê, thì một thoả thuận trông coi có trả công cho hàng xóm, không ở trong nhà, chỉ ghé mở cửa, kiểm tra định kỳ, thường an toàn hơn cho ở hẳn.
Một lựa chọn trung gian là để người quen ở một phần nhà, phần còn lại khoá. Phòng thờ, phòng chứa giấy tờ, đồ có giá trị bạn khoá riêng và giữ chìa. Điều này không phải vì nghi ngờ, mà để ranh giới rõ ràng cho cả hai bên.
Dù chọn cách nào, giấy tờ nhà bản gốc nên được cất ở nơi khác: két ở ngân hàng nếu có, hoặc gửi một người thân khác không ở trong nhà. Người ở nhờ không cần giấy tờ gốc để trông nhà.
Ví dụ giả định: căn nhà ở Ninh Bình và người cô ở nhờ
Ví dụ giả định: chị Thảo vào TP Hồ Chí Minh làm việc, để lại căn nhà của bố mẹ ở Ninh Bình. Người cô bên nội vừa bán nhà, cần chỗ ở tạm. Hai cô cháu viết một tờ thoả thuận một trang: cô ở tầng dưới, tầng trên khoá lại; thời hạn ba năm, hết hạn có thể gia hạn bằng văn bản; cô trả điện nước, không trả tiền thuê; sửa gì trên một mức nhỏ phải hỏi chị Thảo; cô đăng ký tạm trú, không đăng ký thường trú.
Năm thứ ba, chị Thảo định về quê mở tiệm. Chị báo trước nửa năm, cô có thời gian tìm nhà. Hai bên đối chiếu danh mục đồ đạc, chiếc bình nóng lạnh cô đã thay bằng tiền mình được chị Thảo trả lại theo đúng thoả thuận về sửa chữa có hỏi trước. Không ai phải nhắc lại "hồi đó nói thế nào".
Tờ giấy một trang ấy không làm tình cô cháu nhạt đi. Ngược lại, nó giúp cả hai nói chuyện thẳng khi đến lúc phải nói.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận cho ở nhờ có cần công chứng không?
Theo nguyên tắc chung, thoả thuận cho mượn nhà ở có thể lập bằng văn bản; việc có bắt buộc công chứng hay chứng thực hay không bạn kiểm theo quy định hiện hành về nhà ở. Kể cả khi không bắt buộc, chứng thực chữ ký giúp tránh tranh cãi về việc ai đã ký.
Người ở nhờ lâu năm có thể thành chủ nhà không?
Người ở nhờ biết rõ nhà không phải của mình, ở theo sự cho phép của chủ, nên khó viện lẽ chiếm hữu để trở thành chủ sở hữu. Tuy vậy, tranh chấp kéo dài vẫn tốn kém. Giấy thoả thuận giúp bạn không phải chứng minh điều hiển nhiên.
Có nên nhận một khoản tiền nhỏ hằng tháng từ người ở nhờ?
Nếu nhận, hãy ghi rõ khoản đó là gì: tiền điện nước, đóng góp sửa chữa, hay tiền thuê. Nhận tiền mà không ghi rõ, quan hệ có thể bị coi là thuê nhà, kéo theo quyền của người thuê và nghĩa vụ thuế của bạn.
Người ở nhờ làm hỏng đồ đạc thì đòi thế nào?
Đối chiếu với danh mục đồ đạc và ảnh lúc giao nhà. Hư hỏng do hao mòn bình thường thì không đòi; hư hỏng do sử dụng sai thì thoả thuận bồi thường, lập biên bản. Không có danh mục ban đầu, việc chứng minh rất khó.
Có nên cho người ở nhờ đăng ký thường trú để tiện cho con họ đi học?
Đây là đề nghị hay gặp và khó từ chối. Hãy cân nhắc tạm trú trước, vì tạm trú có thời hạn và thường đủ cho nhiều thủ tục. Nếu vẫn muốn đồng ý thường trú, hỏi luật sư về hệ quả khi bạn cần lấy lại nhà.