Khi chủ cửa hàng phải vắng mặt dài ngày, có ba cách chính để giao việc điều hành cho người khác: thuê một người quản lý trả lương, giao cho một người điều hành theo kiểu ăn chia lời lỗ, hoặc cho người đó thuê lại cả cửa hàng để họ tự kinh doanh. Ba cách khác nhau ở chỗ ai chịu lỗ, ai hưởng lời, và ai đứng tên trước cơ quan nhà nước khi có kiểm tra.
Nhiều chủ quán chọn theo cảm tính, giao miệng cho người quen "trông giúp, có lời chia nhau", rồi vài tháng sau không ai rõ ai nợ ai. Bài này đặt ba cách cạnh nhau, chỉ ra những việc bắt buộc phải chốt bằng giấy, và những trách nhiệm không thể giao cho người khác chỉ bằng một lời hứa.
Ba cách giao điều hành: ai chịu gì
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên tắc. Cách gọi ngoài đời rất đa dạng ("khoán", "giao lại", "nhờ trông"), nên hãy dựa vào cột tiền và rủi ro để biết mình đang ở cách nào.
| Điểm so sánh | Thuê người quản lý | Uỷ thác điều hành ăn chia | Cho thuê lại cửa hàng |
|---|---|---|---|
| Người điều hành nhận gì | Lương, có thể thêm thưởng | Phần trăm lợi nhuận hoặc doanh thu | Toàn bộ lời sau khi trả tiền thuê |
| Ai chịu lỗ | Chủ | Theo thoả thuận, thường chủ chịu phần lớn | Người thuê |
| Ai đứng tên đăng ký kinh doanh | Chủ | Thường vẫn là chủ | Người thuê nên tự đăng ký |
| Ai quyết định giá, thực đơn, nhân viên | Chủ, người quản lý thực hiện | Chia theo thoả thuận | Người thuê |
| Quan hệ pháp lý chính | Hợp đồng lao động | Hợp đồng hợp tác, dịch vụ hoặc uỷ quyền | Hợp đồng thuê tài sản |
| Lấy lại cửa hàng | Theo luật lao động khi chấm dứt | Theo điều khoản chấm dứt | Theo thời hạn thuê |
Cột giữa là cột hay gây rắc rối nhất, vì nó lai giữa hai cột kia. Nếu bạn chọn cách này, hợp đồng phải trả lời được: tiền doanh thu vào tài khoản ai, ai trả lương nhân viên, ai trả tiền mặt bằng, lỗ tháng này có trừ vào lời tháng sau không.
Những trách nhiệm không giao được cho người khác
Dù giao điều hành theo cách nào, nếu hộ kinh doanh hay doanh nghiệp vẫn đứng tên bạn, thì bạn vẫn là người chịu trách nhiệm trước cơ quan nhà nước về các nghĩa vụ gắn với giấy đăng ký: nghĩa vụ thuế, điều kiện an toàn thực phẩm với quán ăn, phòng cháy chữa cháy, hợp đồng lao động với nhân viên, bảo hiểm theo quy định. Người điều hành có thể làm thay, nhưng khi họ làm sai hoặc bỏ sót, quyết định xử lý ghi tên bạn.
Đây là lý do cách thứ ba, cho thuê lại cửa hàng, thường đi kèm việc người thuê tự đăng ký kinh doanh bằng tên mình. Để người thuê kinh doanh dưới giấy đăng ký của bạn là giữ cho mình rủi ro của cách thứ nhất trong khi chỉ nhận lợi ích của cách thứ ba. Ngoài ra, việc cho người khác dùng tư cách đăng ký kinh doanh của mình có thể vướng quy định; hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc luật sư trước khi làm.
Thêm một điểm hay quên là hợp đồng thuê mặt bằng gốc. Nếu bạn cũng đang thuê mặt bằng, hãy đọc lại xem hợp đồng có cấm cho thuê lại hay chuyển giao không. Cho thuê lại khi chủ mặt bằng chưa đồng ý có thể khiến bạn bị chấm dứt hợp đồng gốc, mất luôn cả cửa hàng lẫn tiền cọc.
Thuê người quản lý trả lương: viết rõ quyền hạn để họ dám làm
Cách thuê quản lý có lương là cách giữ quyền kiểm soát nhiều nhất cho chủ, nhưng hay hỏng ở chỗ không ai viết ra người quản lý được quyết những gì. Chủ ở xa thì gọi điện hỏi từng việc nhỏ, người quản lý không dám tự xử lý khi khách phàn nàn hay khi một nhân viên nghỉ đột xuất, quán chạy chậm mà không ai thấy mình sai. Ngược lại, có chủ giao trắng "em cứ làm như quán của em", rồi bất ngờ khi thấy thực đơn đổi, giá đổi, nhân viên thay gần hết.
Một bảng quyền hạn một trang giải quyết cả hai chiều. Cột thứ nhất ghi việc người quản lý tự quyết rồi báo sau: xếp ca, nhập hàng hằng ngày trong hạn mức, xử lý phàn nàn của khách bằng cách đổi món hoặc giảm một phần nhỏ. Cột thứ hai ghi việc phải hỏi trước: đổi giá, thêm món, tuyển hoặc cho nghỉ nhân viên, sửa chữa trên một mức tiền. Cột thứ ba ghi việc chỉ chủ làm: ký hợp đồng thuê mặt bằng, vay tiền, thay đổi đăng ký kinh doanh.
Thưởng theo kết quả giúp người quản lý quan tâm đến quán như của mình, nhưng nên tính trên chỉ số họ kiểm soát được, như doanh thu hoặc tỷ lệ chi nguyên liệu, và có trần. Nếu thưởng tính trên lợi nhuận, họ cần được xem đủ số liệu để tin con số đó; nếu không, thưởng dễ thành nguồn nghi ngờ thay vì động lực. Hợp đồng lao động, bảo hiểm của người quản lý vẫn theo quy định hiện hành như mọi nhân viên khác.
Uỷ thác điều hành ăn chia: tám điều phải chốt bằng giấy
Doanh thu vào đâu. Máy tính tiền, mã thanh toán, tài khoản ngân hàng đứng tên ai. Tốt nhất là tiền vào tài khoản của bạn hoặc của hộ kinh doanh, người điều hành có quyền xem chứ không có quyền rút tuỳ ý.
Chi tiêu được duyệt thế nào. Nhập hàng hằng ngày dưới một mức thì người điều hành tự quyết; mua thiết bị, sửa chữa lớn, thuê thêm người phải hỏi bạn.
Cách tính lợi nhuận để chia. Doanh thu trừ những khoản nào: nguyên liệu, lương, mặt bằng, điện nước, khấu hao thiết bị, thuế. Liệt kê cụ thể, vì "lợi nhuận" là chữ mỗi người hiểu một kiểu.
Tỷ lệ chia và kỳ chia. Chia theo tháng hay theo quý, chia trên lợi nhuận hay trên doanh thu. Tháng lỗ thì sao: người điều hành không nhận gì, hay lỗ được trừ vào lời các tháng sau.
Nhân viên là của ai. Hợp đồng lao động ký với bạn hay với người điều hành. Ai có quyền tuyển, cho nghỉ, và ai trả bảo hiểm.
Công thức, thương hiệu, khách quen. Công thức món, tên quán, trang bán hàng trên mạng là tài sản của bạn. Ghi rõ người điều hành không được dùng sau khi chấm dứt, không mở quán giống hệt ngay bên cạnh trong một thời gian hợp lý.
Sổ sách và quyền kiểm tra. Sổ nhập hàng, sổ chi, bảng doanh thu từng ngày; bạn được xem bất kỳ lúc nào hoặc theo lịch.
Chấm dứt. Báo trước bao lâu, kiểm kê hàng tồn, thiết bị, tiền mặt trong két, quyết toán lần cuối trong bao nhiêu ngày.
Bàn giao cửa hàng cho người điều hành trong một tuần
Trình tự gọn, áp dụng cho cả ba cách, phần nào không hợp thì bỏ:
- Kiểm kê: thiết bị, dụng cụ, hàng tồn, nguyên liệu, tiền mặt; chụp ảnh và lập danh mục có chữ ký hai bên.
- Ký văn bản đúng với cách đã chọn: hợp đồng lao động, hợp đồng hợp tác hoặc dịch vụ có các điều khoản ở trên, hoặc hợp đồng thuê cửa hàng.
- Phân quyền tài khoản: cho người điều hành quyền vận hành máy bán hàng, trang bán hàng trên mạng ở mức cần thiết, giữ quyền quản trị cao nhất cho bạn.
- Giới thiệu người điều hành với nhân viên, nhà cung cấp, chủ mặt bằng; nói rõ phạm vi họ được quyết.
- Nếu người điều hành phải ký hợp đồng mua hàng hay làm việc với cơ quan nhà nước nhân danh bạn, làm giấy uỷ quyền riêng với phạm vi hẹp.
- Lập lịch báo cáo và lịch bạn ghé hoặc gọi video kiểm tra; tuần đầu nên dày hơn.
Đừng giao mật khẩu quản trị cao nhất của tài khoản ngân hàng, trang bán hàng hay thiết bị thanh toán. Người điều hành cần quyền dùng, không cần quyền đổi chủ.
Dấu hiệu việc giao điều hành đang trục trặc
Doanh thu báo về giảm đều trong khi lượng khách bạn thấy qua camera hoặc nghe từ nhân viên vẫn như cũ. Tỷ lệ chi nguyên liệu trên doanh thu tăng mà thực đơn và giá không đổi. Những con số này không chứng minh ai làm sai, nhưng đủ để bạn ngồi lại xem sổ cùng người điều hành.
Nhân viên cũ lần lượt nghỉ, người mới là người thân của người điều hành. Nhà cung cấp quen gọi cho bạn hỏi vì sao lâu không nhập. Khách quen nhắn rằng món ăn khác trước. Mỗi dấu hiệu riêng lẻ có thể có lý do bình thường; nhiều dấu hiệu cùng lúc là lúc bạn nên về trực tiếp.
Khi trao đổi, hãy bắt đầu bằng số liệu và câu hỏi, không bằng lời buộc tội. Nếu cần chấm dứt, làm theo đúng điều khoản đã ký, kiểm kê có biên bản. Trường hợp có dấu hiệu chiếm đoạt tiền hoặc tài sản, giữ chứng từ và báo công an qua số 113 hoặc công an nơi cửa hàng, đồng thời hỏi luật sư.
Ví dụ giả định: quán bún và người cháu điều hành
Ví dụ giả định: bà Lan có quán bún ở Cần Thơ, phải lên TP Hồ Chí Minh chăm cháu một năm. Bà giao quán cho người cháu đã phụ bếp ba năm, theo kiểu ăn chia: doanh thu vào tài khoản của bà, cháu được tự nhập hàng trong một hạn mức, cuối tháng trừ các khoản đã liệt kê rồi chia lợi nhuận theo tỷ lệ hai bên thống nhất. Tháng lỗ cháu vẫn nhận một khoản cố định nhỏ để sống, phần lỗ bà chịu.
Hộ kinh doanh vẫn đứng tên bà. Bà nhờ kế toán dịch vụ lo phần thuế, cháu chỉ gửi bảng doanh thu và hoá đơn nhập hàng. Mỗi tuần hai bà cháu gọi video mười lăm phút xem sổ. Sau một năm, quán giữ được khách, và người cháu đề nghị chuyển sang thuê lại quán, tự đứng tên. Lúc này họ làm hợp đồng thuê mới, cháu đăng ký hộ kinh doanh riêng, quan hệ chuyển hẳn sang cách thứ ba.
Câu hỏi thường gặp
Giao quán cho người khác làm mà vẫn đứng tên hộ kinh doanh có sao không?
Bạn vẫn chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ gắn với giấy đăng ký như thuế, an toàn thực phẩm, phòng cháy. Nếu người điều hành chỉ làm thay và bạn kiểm soát được, điều đó hợp lý. Nếu họ kinh doanh độc lập hoàn toàn, nên để họ tự đăng ký.
Người điều hành ăn chia có phải là người lao động không?
Tuỳ nội dung thật. Nếu họ làm theo sự điều hành của bạn, có lương cố định, chịu kỷ luật như nhân viên, quan hệ có thể bị coi là lao động dù hợp đồng ghi khác. Hỏi luật sư để chọn hình thức hợp đồng đúng bản chất.
Có nên để người điều hành giữ tiền mặt trong két?
Quán nhỏ khó tránh tiền mặt, nhưng nên có quy tắc: két giữ tối đa một mức, cuối ngày đếm và ghi sổ, phần dư nộp vào tài khoản. Càng nhiều giao dịch qua chuyển khoản, càng dễ đối chiếu.
Hết hạn, người điều hành mở quán giống hệt bên cạnh thì sao?
Nếu hợp đồng có điều khoản hạn chế hợp lý về việc dùng tên quán, công thức, danh sách khách, bạn có cơ sở yêu cầu. Không có điều khoản, khả năng bảo vệ hạn chế. Tên quán, nhãn hiệu nên được đăng ký bảo hộ nếu bạn coi trọng.
Cho thuê lại cửa hàng thì thiết bị trong quán xử lý thế nào?
Lập danh mục thiết bị cho thuê kèm, ghi tình trạng, ai sửa chữa, hỏng hẳn thì ai thay. Thiết bị người thuê tự mua thêm thuộc về họ và được mang đi khi hết hạn, trừ khi thoả thuận khác.
Người điều hành bỏ đi giữa chừng, nhân viên chưa có lương thì sao?
Nếu nhân viên ký hợp đồng với bạn hoặc hộ kinh doanh của bạn, bạn phải trả lương cho họ rồi đòi người điều hành theo thoả thuận. Đây là lý do nên giữ việc trả lương qua tài khoản do bạn kiểm soát.