Uỷ thác mua bán hàng hoá là quan hệ trong đó bên nhận uỷ thác mua hoặc bán hàng bằng tên của chính họ, theo điều kiện bạn đặt ra, và được nhận thù lao. Luật Thương mại gọi đúng tên quan hệ này và đặt ra các quyền, nghĩa vụ cơ bản; bên nhận uỷ thác phải là thương nhân kinh doanh mặt hàng phù hợp, còn bên uỷ thác có thể là thương nhân hoặc không.
Mô hình này hay gặp với xưởng nhỏ gửi hàng cho cửa hàng có mặt bằng tốt, người làm nông sản nhờ một doanh nghiệp đứng ra bán cho chuỗi siêu thị, hay hộ kinh doanh nhờ một công ty mua hộ nguyên liệu với khối lượng lớn. Vì bên nhận đứng tên giao dịch, quyền kiểm soát của bạn nằm gần như trọn trong hợp đồng giữa hai bên. Bài này đi qua từng điều khoản cần có và lý do.
Vì sao chủ hàng chọn uỷ thác thay vì tự bán hay bán đứt
Tự bán đòi hỏi bạn có mặt bằng, có tư cách pháp lý để ký với khách lớn, có người theo đơn và có khả năng xuất hoá đơn đúng cách. Một xưởng gốm năm người ở vùng làng nghề có thể làm ra hàng đẹp nhưng không có quầy ở trung tâm thành phố, cũng không đủ sức đàm phán với hệ thống siêu thị. Bán đứt cho thương lái thì đơn giản, nhưng giá thấp và bạn không biết hàng mình đi về đâu.
Uỷ thác nằm ở giữa: hàng vẫn là của bạn cho tới khi bán được, giá bán theo khung bạn đồng ý, bên nhận uỷ thác dùng mặt bằng, khách quen và giấy tờ của họ để bán, rồi hưởng một khoản thù lao. Bạn giữ phần lời, đổi lại phải chịu rủi ro hàng ế và phải bỏ công theo dõi.
Điều nhiều chủ hàng không lường trước là khi bên nhận uỷ thác đứng tên giao dịch, khách hàng cuối không có quan hệ hợp đồng với bạn. Tiền khách trả đi vào tài khoản bên nhận uỷ thác. Nếu bên đó gặp khó khăn tài chính, tiền của bạn có thể bị kẹt cùng với tài sản của họ. Đó là lý do hợp đồng uỷ thác cần những điều khoản mà một hợp đồng mua bán thông thường không cần.
Tám điều khoản quyết định quyền kiểm soát của bạn
Danh mục hàng và biên bản giao nhận. Ghi chủng loại, số lượng, quy cách, tình trạng, kèm ảnh. Mỗi lần giao bổ sung lập biên bản riêng có chữ ký. Không có biên bản thì khi đối chiếu hàng tồn, mọi con số đều là lời của bên đang giữ hàng.
Chỉ dẫn về giá. Giá sàn bạn chấp nhận, giá bán lẻ đề nghị, mức giảm tối đa bên nhận được tự quyết. Nếu muốn họ hỏi bạn trước mỗi lần giảm giá vượt mức, ghi rõ kênh hỏi và thời gian trả lời.
Ai được bán cho ai. Có cho phép bán chịu không, bán chịu tối đa bao lâu, cho đối tượng khách nào. Bán chịu mà khách không trả thì rủi ro thuộc về ai phải được chốt trước.
Thù lao và chi phí. Thù lao tính theo phần trăm doanh thu thực thu hay theo số lượng bán. Chi phí vận chuyển, trưng bày, quảng cáo bên nào chịu. Đừng để khoản "chi phí phát sinh" mở không giới hạn.
Kỳ quyết toán và chứng từ. Mấy ngày một lần quyết toán, kèm bảng kê hàng bán, hàng tồn, hàng trả lại, tiền thu được. Bên nhận uỷ thác chuyển tiền trong bao lâu sau kỳ quyết toán.
Tách tiền và tách hàng. Hàng của bạn để riêng, có đánh dấu, không trộn với hàng của họ hoặc hàng uỷ thác của người khác. Nếu có thể, yêu cầu tiền bán hàng của bạn được theo dõi riêng trên sổ sách.
Quyền kiểm tra. Bạn hoặc người bạn cử được đến kiểm kê hàng tồn theo lịch hoặc báo trước một thời gian ngắn. Điều khoản này nghe như thiếu tin tưởng, nhưng chính nó làm hai bên yên tâm.
Chấm dứt và thu hồi hàng. Bên nào được chấm dứt, báo trước bao lâu, hàng tồn trả lại trong mấy ngày, ai chịu chi phí chở về, công nợ của khách đã bán chịu xử lý thế nào.
Không được uỷ thác lại và các nghĩa vụ khác của bên nhận uỷ thác
Luật Thương mại đặt ra nguyên tắc rằng bên nhận uỷ thác không được giao lại cho bên thứ ba thực hiện hợp đồng uỷ thác đã ký nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản của bên uỷ thác. Nguyên tắc này bảo vệ bạn khỏi việc hàng của mình đi qua thêm một tầng trung gian mà bạn không biết, không kiểm soát được. Hãy nhắc lại nó trong hợp đồng, kèm hậu quả nếu vi phạm.
Ngoài ra, bên nhận uỷ thác phải thực hiện việc mua bán theo thoả thuận, thông báo cho bạn các vấn đề liên quan, bảo quản tài sản và tài liệu được giao, giữ bí mật thông tin. Bạn nên cụ thể hoá chữ "thông báo" bằng một danh sách: hàng bị lỗi, khách khiếu nại, giá thị trường biến động mạnh, có bên muốn mua số lượng lớn với điều kiện đặc biệt.
Một điểm hay bị bỏ qua là bên nhận uỷ thác có thể nhận uỷ thác của nhiều chủ hàng cùng lúc. Nếu bạn và đối thủ cạnh tranh trực tiếp cùng gửi hàng ở một cửa hàng, bạn có muốn điều khoản ưu tiên trưng bày, hoặc ít nhất là cam kết không tiết lộ giá vốn của bạn cho bên khác? Những điều này không tự có, phải đàm phán.
Rủi ro thường gặp và điều khoản chặn trước
Bảng dưới gom những tình huống chủ hàng nhỏ hay gặp khi gửi hàng uỷ thác, kèm cách viết hợp đồng để có cơ sở xử lý.
| Tình huống | Hậu quả nếu hợp đồng im lặng | Cách chặn trước |
|---|---|---|
| Bên nhận bán dưới giá sàn để đẩy hàng | Bạn mất lời, khó đòi bù vì không có giá sàn bằng văn bản | Ghi giá sàn, ghi trách nhiệm bù phần chênh nếu bán thấp hơn mà không được đồng ý |
| Hàng hỏng, mất trong kho của bên nhận | Hai bên đổ lỗi cho nhau về chất lượng ban đầu | Biên bản giao nhận có ảnh, quy định điều kiện bảo quản, bên giữ hàng chịu khi bảo quản sai |
| Khách mua chịu rồi không trả | Bên nhận nói rủi ro của chủ hàng | Chỉ cho bán chịu khi được bạn đồng ý, hoặc thoả thuận bên nhận chịu nếu tự ý bán chịu |
| Quyết toán chậm, tiền bị giữ lâu | Không có mốc để coi là vi phạm | Ghi số ngày quyết toán, số ngày chuyển tiền, lãi chậm trả theo mức luật cho phép |
| Bên nhận đóng cửa, chuyển địa điểm | Không biết hàng còn ở đâu | Nghĩa vụ báo trước, quyền thu hồi hàng ngay, danh sách địa điểm cất hàng |
Mức lãi chậm trả, mức phạt vi phạm hợp đồng thương mại có giới hạn theo quy định hiện hành; đừng tự đặt một con số thật cao vì có thể bị tuyên không có hiệu lực ở phần vượt. Hỏi luật sư khi soạn điều khoản này.
Quy trình gửi hàng uỷ thác lần đầu cho một cửa hàng
Một trình tự gọn cho xưởng nhỏ hoặc hộ kinh doanh mới bắt đầu bán qua bên nhận uỷ thác:
- Kiểm tư cách bên nhận: giấy đăng ký kinh doanh có ngành nghề phù hợp, địa chỉ cửa hàng và kho thật, người ký có thẩm quyền.
- Thoả thuận khung trước bằng trao đổi: giá sàn, thù lao, kỳ quyết toán, quyền kiểm tra. Nếu bên kia từ chối mọi quyền kiểm tra, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại.
- Soạn hợp đồng bằng văn bản; với giá trị lớn, nhờ luật sư đọc phần chấm dứt và thu hồi hàng.
- Giao lô nhỏ đầu tiên, lập biên bản có ảnh từng nhóm hàng.
- Sau kỳ quyết toán đầu, đối chiếu bảng kê với số hàng thực tế khi bạn đến kiểm.
- Chỉ tăng lượng hàng gửi khi hai ba kỳ quyết toán đầu khớp và đúng hạn.
Trình tự này chậm hơn việc giao một xe hàng rồi chờ tiền, nhưng nó cho bạn dữ liệu để quyết định có nên làm tiếp hay không, trước khi phần lớn vốn đã nằm ở kho người khác.
Chiều ngược lại: uỷ thác mua hàng, nguyên liệu
Uỷ thác không chỉ dùng để bán. Một hộ làm bánh ở Cần Thơ muốn mua bột, đường, bao bì với giá tốt có thể nhờ một công ty phân phối lớn đứng ra mua cùng đơn hàng của họ; một xưởng may nhỏ có thể nhờ doanh nghiệp quen mua vải theo lô. Khi đó bên nhận uỷ thác ký với nhà cung cấp bằng tên mình, nhận hàng rồi giao lại cho bạn. Ví dụ giả định này cho thấy rủi ro đổi chiều: bạn thường phải ứng tiền trước, và hàng nằm ở kho người khác trước khi về tay bạn.
Điều khoản cần thêm cho chiều mua gồm: tiêu chuẩn hàng bạn chấp nhận và quyền từ chối hàng không đạt; giá trần bên nhận được phép mua; khoản tiền ứng trước được dùng vào đâu, quyết toán bằng hoá đơn của nhà cung cấp nào; thời điểm rủi ro chuyển sang bạn, tức hàng hỏng trên đường thì ai chịu. Nên yêu cầu bản sao hoá đơn, phiếu xuất kho của nhà cung cấp gốc, để biết giá thật bên nhận đã trả và thù lao của họ có đúng như thoả thuận hay không.
Nếu bên nhận uỷ thác chào "giá trọn gói giao tận xưởng" mà không cho xem chứng từ gốc, quan hệ đó thực chất là họ bán hàng cho bạn, không phải mua hộ. Không sai, nhưng bạn nên biết để đàm phán như với một người bán, thay vì tin rằng họ đang làm thay mình.
Hoá đơn, thuế và giấy tờ: phần nên giao cho kế toán
Vì bên nhận uỷ thác bán hàng bằng tên mình, việc lập hoá đơn cho khách, kê khai doanh thu và thuế giữa bạn với họ có cách xử lý riêng theo pháp luật về thuế và hoá đơn. Cách làm còn khác nhau tuỳ bạn là hộ kinh doanh, doanh nghiệp hay cá nhân không kinh doanh, và tuỳ hàng thuộc nhóm thuế suất nào. Đây là phần nên để kế toán hoặc cơ quan thuế quản lý trực tiếp hướng dẫn theo quy định hiện hành, không nên tự suy từ kinh nghiệm của người khác.
Điều bạn cần làm là đảm bảo hợp đồng có điều khoản về chứng từ: bên nào lập hoá đơn cho ai, khi nào, kèm bảng kê nào. Không có chứng từ khớp nhau, cuối năm bạn sẽ khó giải trình doanh thu của chính mình, còn bên nhận uỷ thác có thể bị coi là đã mua bán đứt.
Một lưu ý riêng: hàng hoá phải hợp pháp, có nguồn gốc rõ. Việc gửi qua người khác bán không làm sạch được hàng không rõ nguồn gốc; ngược lại, nó kéo thêm một bên vào rủi ro, và bên nhận uỷ thác có quyền từ chối hoặc đòi bạn bồi thường nếu hàng gặp vấn đề với cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân không kinh doanh có được uỷ thác bán hàng không?
Bên uỷ thác có thể là thương nhân hoặc không phải thương nhân, nên một cá nhân vẫn có thể gửi tài sản của mình cho thương nhân bán hộ. Điều kiện là bên nhận phải kinh doanh mặt hàng phù hợp. Phần thuế với thu nhập từ việc bán bạn hỏi cơ quan thuế.
Uỷ thác bán và ký gửi hàng có giống nhau không?
Ngoài đời, "ký gửi" thường được dùng cho cùng ý: gửi hàng ở cửa hàng, bán được mới trả tiền. Về pháp lý, quan hệ đó có thể là uỷ thác mua bán hoặc đại lý tuỳ cách thoả thuận. Điều quan trọng là nội dung hợp đồng, không phải tên gọi.
Bên nhận uỷ thác có được tự mua lại hàng của mình không?
Đây là tình huống xung đột lợi ích: người được giao bán lại là người mua, nên dễ ép giá. Nếu muốn cho phép, hãy ghi rõ điều kiện và giá, hoặc yêu cầu họ hỏi bạn từng lần. Im lặng thì dễ tranh cãi.
Hợp đồng uỷ thác có bắt buộc công chứng không?
Hợp đồng uỷ thác mua bán hàng hoá thường chỉ cần lập bằng văn bản hoặc hình thức có giá trị tương đương, không bắt buộc công chứng. Bạn vẫn có thể công chứng hoặc chứng thực chữ ký nếu muốn thêm chắc chắn về người ký.
Hàng uỷ thác bị cơ quan chức năng tạm giữ thì ai chịu?
Còn tuỳ lý do. Nếu do hàng thiếu giấy tờ nguồn gốc mà bạn phải cung cấp, trách nhiệm chủ yếu ở bạn. Nếu do bên nhận uỷ thác vi phạm quy định về bày bán, nhãn mác do họ tự dán, thì họ chịu. Hợp đồng nên ghi ai lo giấy tờ nào.
Có nên gửi toàn bộ hàng cho một bên nhận uỷ thác duy nhất không?
Gửi một nơi dễ quản lý nhưng dồn rủi ro. Nhiều chủ hàng nhỏ chọn hai ba nơi, mỗi nơi một lượng vừa phải, để so tốc độ bán và độ đúng hẹn quyết toán. Nếu ký độc quyền, hãy đổi lại bằng cam kết doanh số tối thiểu.