Kiểm soát bên nhận uỷ thác dựa trên ba thứ: một bản báo cáo định kỳ có mẫu cố định, một lần đối soát tiền và tài sản với nguồn độc lập, và một quyền kiểm tra trực tiếp được ghi sẵn trong hợp đồng. Thiếu một trong ba, bạn chỉ đang nghe lại lời kể của người đang giữ tài sản của mình.
Bài này dùng chung cho các kiểu uỷ thác hay gặp: gửi hàng cho cửa hàng bán hộ, giao nhà cho người quản lý cho thuê, giao cửa hàng cho người điều hành, nhờ doanh nghiệp xuất nhập khẩu hàng. Mỗi kiểu có chi tiết riêng, nhưng cách tổ chức việc theo dõi thì giống nhau, và đều nên bắt đầu từ ngày đầu chứ không phải khi đã thấy có vấn đề.
Vì sao theo dõi không phải là thiếu tin tưởng
Nhiều người ngại đòi báo cáo vì sợ bên kia nghĩ mình nghi ngờ, nhất là khi người nhận uỷ thác là bạn bè, họ hàng. Nhưng báo cáo định kỳ bảo vệ cả hai phía. Người nhận uỷ thác làm tốt có bằng chứng rằng mình làm tốt; khi có sự cố ngoài ý muốn như hàng hỏng do thời tiết, khách bỏ đi không trả tiền, họ có hồ sơ cho thấy đã báo kịp thời. Không có báo cáo, mọi chuyện đều thành lời nói của người này với người kia.
Về pháp lý, nghĩa vụ báo cáo, thông báo cho bên giao việc là nghĩa vụ quen thuộc trong cả uỷ quyền dân sự lẫn uỷ thác thương mại. Điều bạn làm chỉ là cụ thể hoá nó: báo cái gì, bao lâu một lần, bằng hình thức nào, kèm chứng từ gì. Một nghĩa vụ chung chung "thông báo khi cần" thực tế gần như không ràng buộc được ai.
Một lý do thực tế nữa: trí nhớ của hai bên lệch nhau rất nhanh. Sau sáu tháng, không ai nhớ chính xác đã giao bao nhiêu thùng hàng đợt hai, hay đã đồng ý cho giảm giá thuê tháng nào. Báo cáo định kỳ là bộ nhớ chung mà hai bên cùng ký nhận.
Báo cáo định kỳ: nội dung theo từng kiểu uỷ thác
Bảng dưới gợi ý những mục tối thiểu. Bạn có thể đưa thêm, nhưng đừng bớt; mục nào thấy thừa thường là mục sau này cần nhất.
| Kiểu uỷ thác | Báo cáo nên có | Chứng từ kèm theo |
|---|---|---|
| Gửi hàng bán hộ | Tồn đầu kỳ, nhập thêm, bán ra, trả lại, hỏng, tồn cuối kỳ; doanh thu; thù lao | Bảng kê bán hàng, phiếu trả hàng, biên bản hàng hỏng có ảnh |
| Quản lý nhà cho thuê | Phòng nào có khách, tiền thuê thu được, tiền cọc đang giữ, sửa chữa đã làm | Hợp đồng thuê mới, hoá đơn sửa chữa, ảnh hiện trạng |
| Điều hành cửa hàng | Doanh thu theo ngày, chi nguyên liệu, lương, chi khác, tồn kho, tiền mặt | Báo cáo từ máy bán hàng, hoá đơn nhập, bảng chấm công |
| Xuất nhập khẩu uỷ thác | Tình trạng từng lô, mốc thông quan, tiền đã thanh toán và đã nhận | Tờ khai, chứng từ ngân hàng, vận đơn |
| Giao tiền làm việc cụ thể | Đã chi vào đâu, còn lại bao nhiêu, việc đã tới đâu | Hoá đơn, hợp đồng đã ký, ảnh tiến độ |
Mẫu báo cáo nên được thống nhất ngay từ khi ký hợp đồng và đính kèm làm phụ lục. Khi mẫu đã cố định, mỗi kỳ chỉ việc điền số, bên nhận ít tốn công hơn, còn bạn dễ so kỳ này với kỳ trước.
Đối soát với nguồn độc lập: đừng chỉ đọc báo cáo của chính bên được kiểm
Sao kê ngân hàng. Nếu tiền khách trả đi vào tài khoản do bạn kiểm soát, sao kê là nguồn độc lập tốt nhất. Đối chiếu tổng tiền về với doanh thu trong báo cáo.
Dữ liệu từ máy bán hàng, ứng dụng thanh toán. Với cửa hàng, quyền xem báo cáo của phần mềm bán hàng cho bạn số liệu không qua tay người điều hành. Giữ quyền quản trị phần mềm này ở bạn.
Hoá đơn điện, nước. Với nhà cho thuê, mức tiêu thụ điện nước cho biết nhà có người ở hay không, ở bao nhiêu người. Phòng báo trống mà điện vẫn chạy đều là chuyện cần hỏi.
Liên hệ trực tiếp với bên thứ ba. Thỉnh thoảng hỏi một khách thuê, một nhà cung cấp, một khách mua quen xem mọi việc có như báo cáo không. Làm nhẹ nhàng, không biến thành điều tra.
Kiểm kê đột xuất có báo trước ngắn. Kiểm kê theo lịch thì bên nhận có thời gian chuẩn bị. Thỉnh thoảng kiểm với báo trước một hai ngày cho bạn bức tranh gần thật hơn.
Lịch theo dõi mẫu cho năm đầu
Năm đầu tiên là lúc bạn hiểu cách làm việc của bên nhận và lúc dễ phát hiện sai lệch nhất. Một lịch gợi ý, điều chỉnh theo quy mô:
- Hằng tuần trong tháng đầu: nhận báo cáo ngắn, gọi điện hoặc gọi video mười lăm phút.
- Hằng tháng: nhận báo cáo đầy đủ theo mẫu, đối chiếu với sao kê và dữ liệu độc lập, ghi lại câu hỏi.
- Hằng quý: kiểm tra trực tiếp hoặc nhờ người tin cậy đến kiểm kê; trao đổi các câu hỏi tồn đọng.
- Nửa năm: rà lại hợp đồng xem điều khoản nào không còn hợp, như hạn mức chi, tiêu chí khách, tỷ lệ thù lao.
- Cuối năm: quyết toán cả năm, so với kỳ vọng ban đầu, quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay chấm dứt.
- Từ năm thứ hai, nếu mọi thứ khớp, có thể giãn lịch hằng tuần thành hằng tháng, nhưng giữ nguyên lịch quý.
Mọi câu hỏi và câu trả lời quan trọng nên được ghi lại bằng tin nhắn hoặc thư, kể cả khi đã nói chuyện qua điện thoại. Chỉ cần một dòng tóm tắt "như đã trao đổi, tháng này phòng số ba giảm giá thuê vì khách ở dài hạn" là đủ.
Một sổ theo dõi riêng của bạn, không phụ thuộc bên nhận
Ngoài báo cáo bên nhận gửi, bạn nên tự giữ một sổ theo dõi riêng, có thể là một bảng tính đơn giản. Mỗi dòng là một sự kiện: ngày giao hàng, số lượng; ngày nhận báo cáo, các con số chính; ngày tiền về tài khoản, số tiền; câu hỏi đã gửi và ngày được trả lời. Sổ này không cần đẹp, chỉ cần đều.
Giá trị của sổ riêng lộ ra khi cần so sánh qua nhiều kỳ. Từng báo cáo riêng lẻ có thể hợp lý, nhưng đặt mười hai tháng cạnh nhau, bạn mới thấy tỷ lệ hàng hỏng tăng dần, thời gian chuyển tiền kéo dài dần, hay chi phí sửa chữa tập trung bất thường vào một phòng. Những xu hướng chậm như vậy hầu như không ai nhận ra khi chỉ đọc báo cáo tháng này.
Sổ riêng còn là hồ sơ khi có tranh chấp. Một bảng ghi chép đều đặn, có ngày tháng, đối chiếu được với tin nhắn và sao kê, giúp luật sư hoặc người hoà giải hiểu nhanh câu chuyện. Nếu bạn uỷ thác cho nhiều bên cùng lúc, mỗi bên một trang tính riêng, dùng chung một cấu trúc cột để dễ so sánh.
Khi ghi chép, chỉ ghi những gì cần cho việc theo dõi. Thông tin cá nhân của khách thuê, khách mua như số giấy tờ tuỳ thân, số tài khoản không cần chép vào sổ riêng; giữ chúng ở bản hợp đồng gốc là đủ, để sổ có lộ ra cũng không làm lộ thông tin người khác.
Dấu hiệu bất thường cần hỏi ngay
Những dấu hiệu dưới đây không tự chứng minh có sai phạm, nhưng đều xứng đáng một câu hỏi bằng văn bản:
- Báo cáo gửi chậm dần, hoặc thiếu đúng một phần mỗi lần, như thiếu chứng từ chi phí.
- Số liệu tròn đều đặn, tháng nào cũng gần như giống nhau, trong khi hoạt động thật có lên có xuống.
- Chi phí "phát sinh" tăng mà không có hoá đơn kèm theo.
- Tiền chuyển về cho bạn chậm hơn mốc đã thoả thuận, kèm lý do kỹ thuật lặp đi lặp lại.
- Bên nhận ngại hoặc liên tục dời lịch kiểm tra trực tiếp.
- Bên thứ ba bạn quen phản ánh điều khác với báo cáo.
Khi hỏi, hãy hỏi cụ thể và chờ trả lời bằng văn bản. Nếu câu trả lời hợp lý và có chứng từ, ghi nhận và tiếp tục. Nếu không, đó là lúc tăng tần suất kiểm tra, hoặc xem lại điều khoản chấm dứt trong hợp đồng.
Giữ quyền kiểm tra mà không làm hỏng quan hệ
Cách nói quan trọng không kém nội dung. Đặt việc kiểm tra như một phần bình thường của hợp đồng từ ngày đầu, áp dụng đều đặn, sẽ không ai thấy bị xúc phạm. Ngược lại, im lặng suốt một năm rồi bất ngờ đòi xem sổ khi có tin đồn thì rất dễ thành căng thẳng.
Khi tự mình không đến được, có thể nhờ một người thân hoặc thuê một người độc lập đi kiểm kê. Hãy báo trước cho bên nhận uỷ thác biết người đó là ai, có văn bản giới thiệu hoặc uỷ quyền phạm vi hẹp cho việc kiểm tra. Người đi kiểm nên có danh mục cần xem, chụp ảnh và ghi chép, không tự ý thay đổi gì hay trao đổi về tiền với bên nhận.
Cuối cùng, ghi nhận những gì bên nhận làm tốt. Một dòng cảm ơn khi báo cáo đầy đủ, một khoản thưởng nhỏ khi kết quả vượt kỳ vọng, giúp họ thấy việc minh bạch được đánh giá. Theo dõi chặt và đối xử tử tế không mâu thuẫn nhau.
Ví dụ giả định: người mẹ ở Khánh Hòa theo dõi ba căn phòng cho thuê
Ví dụ giả định: bà Nga ở Khánh Hòa có ba phòng cho thuê ở TP Hồ Chí Minh, uỷ thác cho một người quen quản lý. Tiền thuê khách chuyển thẳng vào tài khoản của bà; người quản lý được nhận phí hằng tháng và một khoản tạm ứng cho sửa chữa nhỏ, chi xong gửi ảnh hoá đơn. Mỗi tháng người quản lý gửi một bảng một trang theo mẫu: phòng nào có khách, ngày thu tiền, sửa gì, còn bao nhiêu tạm ứng.
Tháng thứ bảy, bà để ý hoá đơn điện của phòng số hai cao gấp đôi bình thường, trong khi báo cáo ghi phòng chỉ có một người ở. Bà hỏi bằng tin nhắn; người quản lý kiểm tra và phát hiện khách đã cho thêm người ở ghép mà không báo. Việc được xử lý bằng một phụ lục hợp đồng thuê mới. Không ai sai lớn, nhưng nếu bà không đọc hoá đơn điện, phòng có thêm người ở mà không ai đăng ký cư trú.
Câu hỏi thường gặp
Bên nhận uỷ thác từ chối cho kiểm tra trực tiếp thì làm gì?
Xem lại hợp đồng có ghi quyền kiểm tra không. Có thì gửi yêu cầu bằng văn bản, nêu ngày giờ và phạm vi. Họ vẫn từ chối là vi phạm, bạn có thể dùng điều khoản chấm dứt. Không ghi trong hợp đồng thì thương lượng bổ sung bằng phụ lục.
Có cần thuê kiểm toán cho uỷ thác nhỏ không?
Thường không cần. Với quy mô gia đình hay hộ kinh doanh, một kế toán dịch vụ đọc lại báo cáo và chứng từ mỗi quý là đủ. Kiểm toán độc lập chỉ đáng khi giá trị lớn hoặc có tranh chấp.
Báo cáo qua tin nhắn có giá trị không?
Tin nhắn lưu được có thể là chứng cứ về nội dung trao đổi. Để chắc hơn, thống nhất một kênh cố định, lưu trữ định kỳ, và mỗi kỳ quyết toán có một bản tổng hợp hai bên cùng xác nhận.
Phát hiện bên nhận dùng tạm tiền của mình rồi trả lại thì xử lý sao?
Dù đã trả, đây là vi phạm nghĩa vụ giữ tách tài sản. Ghi nhận bằng văn bản, yêu cầu cam kết không tái diễn, và cân nhắc chuyển dòng tiền về tài khoản bạn kiểm soát. Tái diễn thì nên chấm dứt.
Nhờ người thân đi kiểm tra có cần giấy uỷ quyền không?
Không bắt buộc với việc chỉ xem và ghi chép, nhưng một văn bản ngắn giới thiệu và giao phạm vi giúp bên nhận uỷ thác hợp tác dễ hơn, và tránh việc người thân bị coi là người ngoài tự ý vào kiểm tra.