Uỷ thác là việc bạn giao cho người khác làm một việc hoặc quản lý một tài sản thay mình, và trong phần lớn các quan hệ được gọi là uỷ thác, người nhận việc giao dịch với bên ngoài bằng tên của chính họ. Đó là điểm khác cốt lõi so với uỷ quyền: người được uỷ quyền nhân danh bạn, còn người nhận uỷ thác thường đứng ra như thể họ là chủ việc, rồi sau đó mới quyết toán lại với bạn.
Chữ "uỷ thác" trong đời sống được dùng rất rộng: uỷ thác mua bán hàng, nhập khẩu uỷ thác, uỷ thác quản lý nhà, uỷ thác đầu tư, thậm chí "uỷ thác" chỉ một lời gửi gắm miệng. Mỗi kiểu lại nằm ở một khung luật khác nhau. Bài này giúp bạn gọi đúng tên quan hệ mình sắp bước vào, vì gọi đúng tên thì mới biết khi có chuyện ai phải trả lời trước ai.
Một chữ, nhiều quan hệ: vì sao "uỷ thác" dễ gây hiểu lầm
Trong pháp luật dân sự Việt Nam không có một chế định chung kiểu "tín thác" như ở các nước theo thông luật, nơi người nhận tài sản đứng tên sở hữu nhưng buộc phải quản lý vì lợi ích của người khác và bị ràng buộc bởi một bộ nghĩa vụ trung thành rất chặt. Vì vậy khi người Việt nói "đem gửi uỷ thác", thực chất quan hệ đó có thể rơi vào nhiều loại hợp đồng khác nhau: hợp đồng uỷ quyền, hợp đồng dịch vụ, hợp đồng gửi giữ, hợp đồng uỷ thác mua bán hàng hoá theo Luật Thương mại, hay nghiệp vụ uỷ thác của tổ chức tài chính có giấy phép.
Hệ quả thực tế là hai người cùng ký một tờ giấy đề "hợp đồng uỷ thác" nhưng khi tranh chấp, cơ quan giải quyết sẽ nhìn vào nội dung thật để xác định đó là quan hệ gì, chứ không dựa vào cái tên ở đầu trang. Một tờ "uỷ thác đầu tư" giữa hai cá nhân có ghi lãi cố định hằng tháng rất có thể bị coi là hợp đồng vay. Một tờ "uỷ thác quản lý nhà" mà người nhận được tự ký hợp đồng thuê bằng tên mình thì phải xét thêm họ đang là người làm dịch vụ hay là người thuê lại.
Vì thế, câu hỏi đầu tiên không phải "có nên uỷ thác không" mà là: người kia sẽ giao dịch với bên ngoài bằng tên ai, tài sản đứng tên ai trong lúc họ làm, tiền chảy qua tài khoản của ai, và họ được trả công thế nào. Bốn câu đó quyết định gần hết quyền và rủi ro của bạn.
Bảng phân biệt nhanh: uỷ quyền, uỷ thác, đại lý, gửi giữ, dịch vụ
Bảng dưới đặt các quan hệ hay bị gọi chung là "nhờ người làm thay" cạnh nhau. Nội dung ở mức nguyên tắc; điều kiện cụ thể của từng loại hợp đồng bạn kiểm theo văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
| Quan hệ | Người nhận việc giao dịch bằng tên ai | Tài sản trong lúc làm thuộc về ai | Chỗ bạn hay hớ |
|---|---|---|---|
| Uỷ quyền (dân sự) | Nhân danh bạn, trong phạm vi bạn giao | Vẫn của bạn | Phạm vi viết rộng, người kia làm quá tay nhưng bên ngoài vẫn tin giấy |
| Uỷ thác mua bán hàng hoá (thương mại) | Nhân danh chính họ, theo điều kiện bạn đặt | Hàng vẫn của bạn cho tới khi bán | Bên mua không biết bạn là ai, đòi tiền phải qua bên nhận uỷ thác |
| Đại lý thương mại | Nhân danh chính họ, bán cho bạn hoặc mua cho bạn | Hàng giao đại lý vẫn của bên giao | Nhầm với bán đứt, không theo dõi hàng tồn ở đại lý |
| Gửi giữ tài sản | Không giao dịch gì, chỉ giữ | Vẫn của bạn | Không lập biên bản hiện trạng, mất hỏng khó chứng minh |
| Dịch vụ (thuê làm một việc) | Tuỳ thoả thuận, thường làm theo yêu cầu của bạn | Vẫn của bạn | Không ghi rõ kết quả phải giao, trả tiền xong mới thấy thiếu |
Điểm cần nhớ trong bảng là cột thứ hai. Khi người nhận việc đứng tên mình, bên thứ ba ký với họ chứ không ký với bạn. Bạn có quyền với người nhận uỷ thác theo hợp đồng giữa hai bên, nhưng muốn đòi thẳng bên thứ ba thì thường không đơn giản như khi bạn là người ký trực tiếp.
Năm câu hỏi để gọi đúng tên quan hệ bạn sắp ký
Họ sẽ ký với người ngoài bằng tên ai? Nếu ký bằng tên bạn và xuất trình giấy của bạn, đó là uỷ quyền. Nếu ký bằng tên họ, kể cả có ghi "theo yêu cầu của khách", đó là uỷ thác hoặc một quan hệ thương mại khác.
Tài sản có đổi người đứng tên không? Nhà, xe, cổ phần mà phải sang tên cho người kia "để tiện làm" thì không còn là uỷ thác đơn thuần nữa. Về giấy tờ, người kia đã là chủ; muốn lấy lại bạn phải chứng minh một thoả thuận ngầm, việc này khó và tốn.
Tiền đi qua tài khoản của ai? Tiền khách trả vào tài khoản người nhận uỷ thác rồi mới chuyển cho bạn nghĩa là có một khoảng thời gian tiền của bạn nằm trong tay họ. Hợp đồng phải nói rõ bao lâu thì quyết toán, quyết toán theo chứng từ gì.
Họ được trả công thế nào? Thù lao cố định, phần trăm trên giá trị giao dịch hay hưởng phần chênh lệch? Hưởng chênh lệch là dấu hiệu của mua đi bán lại, không phải làm thay. Cách trả công sai bản chất sẽ kéo theo cách tính thuế sai.
Ai chịu khi việc hỏng do bên thứ ba? Khách không trả tiền, hàng mất trên đường, người thuê nhà phá đồ. Nếu hợp đồng im lặng, mỗi bên sẽ đọc theo hướng có lợi cho mình. Hãy viết sẵn ai chịu khoản nào trong những tình huống hay gặp.
Khi nào nên dùng uỷ quyền thay vì uỷ thác, và ngược lại
Uỷ quyền hợp với những việc mà bên ngoài cần biết chủ thật là ai: nhận giấy tờ ở cơ quan nhà nước, ký hợp đồng mua bán nhà đất, rút tiền ở ngân hàng, đại diện trong một cuộc hoà giải. Cơ quan, ngân hàng hay đối tác sẽ đối chiếu giấy uỷ quyền với giấy tờ của bạn. Ưu điểm là bạn trực tiếp có quyền và nghĩa vụ với bên kia; nhược điểm là mọi việc người được uỷ quyền làm trong phạm vi đều ràng buộc bạn, nên phạm vi phải chặt.
Uỷ thác hợp với việc kinh doanh lặp lại, nơi người nhận việc có chuyên môn, có tư cách pháp lý phù hợp và đối tác quen làm việc với họ: một doanh nghiệp xuất nhập khẩu đứng tên tờ khai cho hàng của bạn, một cửa hàng nhận bán hộ sản phẩm của xưởng nhỏ, một đơn vị chuyên quản lý căn hộ cho thuê. Bạn được lợi từ uy tín và thủ tục của họ, nhưng phải chấp nhận một lớp trung gian giữa mình và thị trường.
Có những việc không nên dùng chữ uỷ thác để che: nhờ người khác đứng tên tài sản vì mình không đủ điều kiện sở hữu, nhờ người khác đứng tên doanh nghiệp để né quy định, hay "uỷ thác" tiền cho một người hứa lãi cao. Đó là những quan hệ mà khi đổ vỡ, pháp luật thường không đứng về phía người đã tự đặt mình vào thế phụ thuộc.
Những trách nhiệm người nhận uỷ thác thường phải gánh
Dù hợp đồng viết ngắn hay dài, có những nghĩa vụ mà bạn nên kỳ vọng ở bất kỳ người nào nhận làm thay, và nên ghi thành chữ để không phải tranh luận sau này:
- Làm đúng chỉ dẫn của bạn về giá, số lượng, chất lượng, thời hạn; muốn làm khác thì hỏi trước và có trả lời bằng văn bản hoặc tin nhắn lưu được.
- Giữ tài sản, hàng hoá, tiền của bạn tách khỏi tài sản của họ, không dùng tạm vào việc riêng.
- Báo cho bạn những thông tin có thể làm thay đổi quyết định: giá thị trường xuống, đối tác chậm trả, hàng có dấu hiệu hư hỏng.
- Không giao lại việc cho người khác làm nếu chưa được bạn đồng ý; nguyên tắc này có trong cả uỷ quyền dân sự lẫn uỷ thác thương mại.
- Giao lại tiền, hàng còn lại, chứng từ và toàn bộ giấy tờ liên quan khi xong việc hoặc khi hợp đồng chấm dứt.
- Chịu trách nhiệm về thiệt hại do lỗi của mình gây ra, chẳng hạn bán dưới giá bạn cho phép hoặc để hàng hỏng vì cất sai cách.
Ngược lại, bạn cũng có nghĩa vụ: giao đủ hàng, tiền, giấy tờ cần thiết cho việc; trả thù lao và chi phí hợp lý; chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của hàng hoá, tài sản mình giao. Nếu hàng của bạn có vấn đề về nguồn gốc, việc người khác đứng tên giao dịch không làm bạn hết trách nhiệm.
Ví dụ giả định: cùng một việc, ba cách giao và ba kết cục
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở Đà Nẵng có một lô tranh sơn mài muốn bán ở TP Hồ Chí Minh. Cách thứ nhất, chị uỷ quyền cho em trai ở đó đi gặp khách và ký hợp đồng bán bằng tên chị. Khách biết rõ chủ hàng, tiền chuyển thẳng vào tài khoản chị, em trai chỉ là người đi lại. Nếu em trai hứa với khách một điều chị không cho phép, khách vẫn có thể đòi chị vì họ tin vào giấy uỷ quyền.
Cách thứ hai, chị ký hợp đồng uỷ thác bán với một phòng tranh. Phòng tranh bày và bán bằng tên mình, khách trả tiền cho phòng tranh, cuối tháng phòng tranh trừ thù lao rồi chuyển phần còn lại cho chị. Khách không biết chị là ai. Nếu phòng tranh chậm chuyển tiền, chị đòi phòng tranh chứ không đòi khách được.
Cách thứ ba, chị bán đứt cả lô cho phòng tranh với giá thấp hơn, phòng tranh tự bán với giá họ muốn. Đây là mua bán, không còn là uỷ thác; chị nhận tiền ngay, không phải theo dõi gì, nhưng cũng không hưởng phần lời. Ba cách đều hợp pháp; điều quan trọng là chị biết mình đang chọn cách nào và giấy tờ phản ánh đúng cách đó.
Trước khi ký bất cứ thứ gì có chữ "uỷ thác"
Danh sách việc nên làm theo thứ tự, áp dụng cho cả người dân lẫn hộ kinh doanh:
- Viết ra một đoạn ngắn mô tả việc bạn muốn giao bằng lời thường, không dùng thuật ngữ: ai làm gì, với ai, bằng tên ai, tiền đi đâu.
- Đối chiếu với bảng phân biệt ở trên để biết quan hệ đó gần loại nào nhất.
- Kiểm tư cách của người nhận việc: cá nhân hay doanh nghiệp, có đăng ký ngành nghề phù hợp không nếu là việc kinh doanh.
- Yêu cầu hợp đồng bằng văn bản, có danh mục tài sản hoặc hàng giao, chỉ dẫn cụ thể, thù lao, kỳ quyết toán, cách chấm dứt.
- Giữ một bản gốc, chụp lại toàn bộ chứng từ bàn giao, lưu tin nhắn trao đổi quan trọng.
- Với việc giá trị lớn hoặc có yếu tố nhà đất, nhờ luật sư hoặc công chứng viên đọc trước khi ký.
Nếu người bên kia đưa sẵn một mẫu in và nói "ai cũng ký vậy", đó là lúc nên chậm lại. Mẫu soạn sẵn thường bảo vệ người soạn ra nó.
Câu hỏi thường gặp
Giấy uỷ thác viết tay giữa hai người có giá trị không?
Thoả thuận dân sự bằng văn bản tự viết vẫn có thể có giá trị nếu đủ điều kiện về chủ thể, ý chí và nội dung hợp pháp. Tuy nhiên, những việc mà luật buộc phải công chứng, chứng thực, như một số giao dịch nhà đất, thì giấy tay không thay được. Hãy hỏi công chứng viên khi tài sản có đăng ký quyền sở hữu.
Người nhận uỷ thác có được hưởng phần chênh lệch giá không?
Trong uỷ thác mua bán, người nhận uỷ thác hưởng thù lao theo thoả thuận, còn tiền bán hàng thuộc về bạn. Nếu họ bán cao hơn giá bạn đặt, phần chênh lệch thuộc về ai phải được ghi rõ trong hợp đồng. Đừng để im lặng, vì hai bên thường hiểu khác nhau.
Uỷ thác cho người thân có cần hợp đồng không?
Nên có, kể cả ngắn. Rất nhiều tranh chấp trong gia đình bắt đầu từ việc không ai nhớ đã giao bao nhiêu, hẹn bao giờ trả. Một trang giấy ghi danh mục tài sản, việc giao, cách báo lại và chữ ký hai bên giữ được tình cảm hơn là làm mất lòng.
Bên thứ ba có biết mình đang giao dịch với người nhận uỷ thác không?
Không nhất thiết. Trong uỷ thác mua bán hàng hoá, bên nhận uỷ thác giao dịch nhân danh chính mình nên bên mua có thể không biết chủ hàng. Điều này không làm hợp đồng vô hiệu, nhưng có nghĩa bạn phải quản lý rủi ro thông qua người nhận uỷ thác.
Có thể vừa uỷ quyền vừa uỷ thác cho cùng một người không?
Có thể, vì đó là hai việc khác nhau. Ví dụ bạn uỷ thác cho một người quản lý nhà cho thuê, đồng thời uỷ quyền cho họ làm việc với ban quản lý toà nhà bằng tên bạn. Khi đó hãy làm hai văn bản riêng, mỗi văn bản một phạm vi, để khi chấm dứt không bị lẫn.
Khi người nhận uỷ thác chết hoặc công ty giải thể thì sao?
Quan hệ gắn với cá nhân thường chấm dứt khi người đó chết; với doanh nghiệp thì phụ thuộc thủ tục giải thể, phá sản. Tài sản, tiền của bạn đang nằm ở đó phải được đòi lại theo thủ tục tương ứng. Giấy tờ chứng minh tài sản là của bạn lúc này là thứ quyết định.