Một người vừa qua tai biến vẫn có thể lập uỷ quyền hợp lệ nếu họ tỉnh táo, hiểu nội dung và bày tỏ được ý chí của mình, dù bằng lời nói chậm, cử chỉ hay điểm chỉ. Tai biến làm mất khả năng nói hoặc cầm bút không đồng nghĩa với mất khả năng tự quyết. Điều công chứng viên cần là chắc chắn quyết định ấy là của chính người bệnh.
Bài này viết cho người nhà đang chăm cha mẹ sau tai biến và cần giải quyết giấy tờ: lương hưu, tiền gửi, nhà cho thuê. Nội dung không bàn chuyện điều trị hay phục hồi, việc đó thuộc về bác sĩ. Bài tập trung vào những trở ngại giao tiếp hay gặp, cách hỗ trợ hợp lệ, cách chuẩn bị để công chứng viên làm việc được, và những việc người nhà tuyệt đối không được làm thay.
Tai biến và năng lực tự quyết: hai chuyện khác nhau
Sau tai biến, mỗi người một khác. Có người liệt nửa người nhưng đầu óc hoàn toàn minh mẫn, có người nói được nhưng hiểu chậm, có người hiểu hết nhưng không nói thành lời. Gia đình nhìn thấy cha mẹ không nói được thường vội kết luận cụ "không còn biết gì", trong khi cụ vẫn hiểu từng câu con cháu nói bên giường.
Về pháp lý, câu hỏi quan trọng không phải người bệnh nói được bao nhiêu, mà là tại thời điểm lập giấy họ có nhận thức được việc mình làm và có tự nguyện hay không. Đánh giá điều đó là việc của công chứng viên dựa trên trao đổi trực tiếp, và trong trường hợp cần, trên ý kiến chuyên môn y tế. Người nhà không tự kết luận theo hướng nào.
Cũng cần nhớ rằng nhận thức sau tai biến có thể dao động theo ngày, theo giấc ngủ, theo thuốc đang dùng. Một buổi chiều cụ lơ mơ không có nghĩa sáng hôm sau cụ cũng vậy. Gia đình nên ghi lại vài ngày quan sát: giờ nào cụ tỉnh, cụ phản ứng thế nào khi được hỏi chuyện tiền bạc, giấy tờ. Ghi chép đó giúp chọn thời điểm hẹn công chứng viên hợp lý.
Hiểu điều này giúp gia đình tránh hai sai lầm ngược nhau: vội đi thủ tục giám hộ khi cha mẹ vẫn tự quyết được, hoặc cố lập uỷ quyền khi cha mẹ thật sự không còn hiểu. Hỏi bác sĩ điều trị về tình trạng nhận thức, quan sát cha mẹ trong vài ngày, rồi mới bàn với công chứng viên.
Trở ngại giao tiếp hay gặp và cách hỗ trợ hợp lệ
Bảng dưới gợi ý những cách hỗ trợ phổ biến. Công chứng viên là người quyết định cách nào được chấp nhận trong từng trường hợp; gia đình nên báo trước tình trạng để họ chuẩn bị.
| Trở ngại | Hỗ trợ có thể dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Liệt tay phải, không ký được như cũ | Ký bằng tay còn lại nếu người bệnh muốn, hoặc điểm chỉ | Chữ ký mới có thể khác chữ ký trên giấy tờ cũ; báo trước công chứng viên |
| Nói khó, nói không rõ | Câu hỏi đóng có hoặc không, gật lắc đầu, chỉ tay vào nội dung | Câu hỏi phải do công chứng viên đặt, không phải người nhà |
| Nói được nhưng mệt nhanh | Buổi làm việc ngắn, dự thảo soạn sẵn, đọc từng phần | Chọn giờ người bệnh khoẻ nhất trong ngày |
| Mắt mờ, không đọc được | Công chứng viên đọc to, có người làm chứng nếu cần | Chuẩn bị kính, ánh sáng tốt |
| Nghe kém | Máy trợ thính, nói chậm, viết câu hỏi bằng chữ lớn | Kiểm pin máy trợ thính trước buổi hẹn |
Mục tiêu của mọi hỗ trợ là để người bệnh tự thể hiện, không phải để giấy tờ đi qua cho nhanh. Nếu sau tất cả những cách trên, công chứng viên vẫn không xác định được ý chí, gia đình nên chấp nhận và tìm hướng khác.
Người làm chứng và người phiên dịch: ai được làm
Khi nào cần người làm chứng. Pháp luật về công chứng có quy định về người làm chứng trong những trường hợp người yêu cầu không đọc được, không nghe được, không ký hoặc không điểm chỉ được, hoặc trường hợp luật khác yêu cầu. Công chứng viên sẽ cho biết có cần không.
Ai không nên làm chứng. Người làm chứng phải là người đủ điều kiện theo luật và thường không được có quyền, lợi ích hay nghĩa vụ liên quan đến việc công chứng. Người con được uỷ quyền, vợ hoặc chồng của người đó, thường không phù hợp làm chứng.
Nên chọn ai. Một người quen biết của người bệnh nhưng không liên quan đến tài sản, ví dụ hàng xóm lâu năm, bạn cũ của cha mẹ. Hỏi công chứng viên về điều kiện cụ thể trước khi mời.
Người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu. Với người bệnh vốn đã dùng ngôn ngữ ký hiệu hoặc phát triển cách giao tiếp riêng sau tai biến, có thể cần người phiên dịch. Người này cũng phải độc lập với lợi ích của gia đình.
Chuẩn bị với công chứng viên trước buổi ký
Một buổi ký với người bệnh sau tai biến cần chuẩn bị kỹ hơn bình thường. Thứ tự gợi ý:
- Gọi văn phòng công chứng, mô tả cụ thể tình trạng: nói được đến đâu, ký được không, nghe và nhìn thế nào.
- Hỏi văn phòng có làm công chứng ngoài trụ sở tại nhà không, nếu người bệnh không ra ngoài được.
- Gửi trước giấy tờ để văn phòng soạn dự thảo, giữ phạm vi việc hẹp và cụ thể.
- Hỏi bác sĩ hoặc người chăm sóc về giờ người bệnh tỉnh táo và ít mệt nhất.
- Chuẩn bị người làm chứng nếu công chứng viên đề nghị.
- Sắp xếp chỗ ngồi để người bệnh nhìn thấy công chứng viên rõ, ánh sáng đủ, tránh tiếng ồn.
- Thống nhất trong nhà: khi công chứng viên hỏi, không ai trả lời thay, không ai nhắc.
Nếu buổi đầu chưa thành, đừng vội nản. Có khi chỉ cần chờ thêm vài tuần phục hồi, người bệnh giao tiếp tốt hơn và việc lập giấy trở nên dễ dàng. Hỏi công chứng viên xem có nên hẹn lại không.
Những việc người nhà tuyệt đối không làm
Trong lúc sốt ruột vì giấy tờ cần gấp, nhiều gia đình làm những việc tưởng giúp cha mẹ nhưng thực ra đặt cả nhà vào rủi ro:
- Cầm tay người bệnh để ký, hoặc ấn ngón tay người bệnh vào mực rồi in lên giấy khi người bệnh không chủ động.
- Trả lời thay người bệnh khi công chứng viên hỏi, hoặc ra dấu nhắc từ phía sau.
- Viết sẵn giấy uỷ quyền tay rồi nhờ người quen ở xã "xác nhận cho".
- Mang giấy tờ đến nhiều văn phòng khác nhau để tìm nơi "dễ".
- Nói với người bệnh rằng đây là "giấy khám bệnh" hay "giấy bảo hiểm" để họ ký cho nhanh.
- Giấu tình trạng sức khoẻ thật của người bệnh với công chứng viên.
Mỗi hành vi trên đều có thể khiến giấy uỷ quyền bị vô hiệu, và người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm. Quan trọng hơn, chúng tước đi quyền tự quyết của cha mẹ đúng vào lúc cha mẹ đã mất đi nhiều thứ khác.
Nếu giấy tờ thật sự gấp mà chưa lập được uỷ quyền, hãy hỏi thẳng nơi cần giấy về phương án tạm thời. Ngân hàng, cơ quan chi trả hay bên thuê nhà nhiều khi có cách hoãn hoặc giữ lại khoản tiền vài tuần, đủ để gia đình làm đúng thủ tục.
Bắt đầu hẹp, xem lại khi cha mẹ phục hồi
Giai đoạn đầu sau tai biến thường có những việc gấp cần giải quyết: nhận lương hưu, rút một khoản tiền gửi đến hạn để trả viện phí, ký gia hạn hợp đồng cho thuê. Uỷ quyền trong giai đoạn này nên hẹp, chỉ đúng các việc gấp, thời hạn ngắn. Việc lớn như bán, tặng cho tài sản nên để sau, khi tình trạng của cha mẹ ổn định và có thể bàn kỹ.
Nhiều người phục hồi đáng kể sau vài tháng tập luyện. Khi đó cha mẹ có thể tự làm lại một số việc, hoặc muốn điều chỉnh người được uỷ quyền, phạm vi, thời hạn. Gia đình nên chủ động hỏi cha mẹ, thay vì giữ nguyên giấy lập lúc khó khăn.
Ngược lại, nếu tình trạng của cha mẹ xấu đi và nhận thức giảm dần, đây là lúc nên gặp luật sư để tính đến cơ chế giám hộ hoặc khả năng cha mẹ tự chọn trước người giám hộ khi còn kịp. Đừng chờ đến khi cha mẹ hoàn toàn không còn tự quyết được, vì lúc ấy nhiều lựa chọn đã đóng lại.
Ví dụ giả định: ông Bảy ở Lâm Đồng và giấy uỷ quyền đầu tiên sau tai biến
Ví dụ giả định: ông Bảy, bảy mươi sáu tuổi, sống ở Lâm Đồng, bị tai biến làm liệt nửa người bên phải và nói rất khó. Sau ba tuần nằm viện, ông về nhà. Ông hiểu mọi chuyện, trả lời bằng gật đầu, lắc đầu và vài từ ngắn. Lương hưu của ông đã lỡ một kỳ, tiền thuê căn phòng ông cho thuê cũng chưa ai nhận.
Con gái ông gọi văn phòng công chứng, mô tả rõ: ông tỉnh, nói khó, tay phải không cầm bút được, tay trái chưa quen. Văn phòng soạn sẵn dự thảo uỷ quyền chỉ hai việc: nhận lương hưu và nhận tiền thuê phòng, thời hạn ngắn. Họ đề nghị mời một người làm chứng không liên quan đến tài sản; gia đình mời một người hàng xóm quen ông đã lâu năm.
Buổi sáng hẹn, công chứng viên ngồi đối diện ông, đọc từng phần, hỏi những câu chỉ cần trả lời có hoặc không: ông có muốn con gái nhận lương hưu thay không, có muốn con gái được bán căn phòng không. Ông gật ở câu đầu, lắc mạnh ở câu sau, và điều đó cho thấy ông hiểu. Con gái ra ngoài sân trong suốt lúc hỏi chuyện. Ông điểm chỉ, người làm chứng ký. Buổi làm việc kết thúc trong khoảng nửa giờ. Bốn tháng sau, khi ông đã ký được bằng tay trái, gia đình bàn với ông lập lại một giấy đầy đủ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ chỉ gật đầu được thì có uỷ quyền được không?
Có thể, nếu công chứng viên xác định được cha mẹ hiểu nội dung và tự nguyện, thông qua những câu hỏi rõ ràng. Gia đình nên báo trước tình trạng để công chứng viên chuẩn bị cách làm việc phù hợp.
Chữ ký bằng tay trái khác chữ ký cũ có sao không?
Chữ ký mới có thể khác chữ ký trên giấy tờ tuỳ thân hay giấy tờ trước đây. Công chứng viên chứng nhận việc ký trước mặt mình; báo trước để họ ghi nhận phù hợp. Một số trường hợp có thể dùng điểm chỉ.
Người con được uỷ quyền có được làm người làm chứng không?
Thường là không, vì người làm chứng cần độc lập với lợi ích trong việc công chứng. Nên mời người quen của cha mẹ không liên quan đến tài sản, và hỏi công chứng viên về điều kiện cụ thể.
Có cần giấy của bác sĩ xác nhận cha mẹ tỉnh táo không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng có thể hữu ích khi tình trạng của cha mẹ phức tạp. Hỏi công chứng viên trước; bác sĩ chỉ xác nhận trong phạm vi chuyên môn và quy định của nơi điều trị.
Cha mẹ mới tai biến tuần trước có nên lập uỷ quyền ngay không?
Chỉ nên lập cho việc thật sự gấp, phạm vi hẹp. Nếu không gấp, chờ tình trạng ổn định hơn để cha mẹ có thể bàn kỹ và tự quyết rõ ràng hơn.
Uỷ quyền lập sau tai biến có dễ bị tranh chấp không?
Dễ hơn bình thường vì người khác có thể nghi ngờ khả năng nhận thức. Chuẩn bị kỹ, có người làm chứng độc lập khi cần, giữ phạm vi hẹp và báo cho anh chị em giúp giảm rủi ro này.