Hạn mức ký là con số trần ghi trong văn bản uỷ quyền, cho biết người được uỷ quyền chỉ được ký những hợp đồng có giá trị đến mức đó; vượt mức thì phải trả về người có thẩm quyền cao hơn. Một hạn mức tốt trả lời được bốn câu: tính theo từng hợp đồng hay cộng dồn, có gồm thuế không, hợp đồng nhiều đợt tính thế nào, và làm gì khi một nhu cầu thật bị cắt thành nhiều đơn nhỏ.
Nhiều công ty có viết hạn mức nhưng chỉ ghi một con số trơn, ví dụ “được ký hợp đồng đến một trăm triệu đồng”. Con số trơn như vậy để hở đủ chỗ cho tranh cãi về sau. Bài này đi vào cách viết hạn mức cho người được uỷ quyền trong doanh nghiệp, ở mức nguyên tắc; khung phân quyền phê duyệt toàn công ty là chuyện rộng hơn, ở đây chỉ bàn con số nằm trong một văn bản uỷ quyền cụ thể.
Vì sao một con số trơn chưa đủ
Hãy hình dung một ví dụ giả định: trưởng phòng mua hàng được uỷ quyền ký hợp đồng mua vật tư “đến 100 triệu đồng”. Trong tháng, trưởng phòng ký với cùng một nhà cung cấp bốn hợp đồng, mỗi cái 90 triệu đồng, cho cùng một lô hàng chia giao bốn đợt. Từng hợp đồng đều dưới mức, nhưng tổng giao dịch là 360 triệu đồng. Trưởng phòng có làm sai không? Theo chữ trong văn bản thì không. Theo ý của giám đốc khi đặt hạn mức thì gần như chắc là có.
Một tình huống khác: hợp đồng ghi giá 95 triệu đồng chưa gồm thuế giá trị gia tăng. Cộng thuế thì vượt mức. Hay hợp đồng thuê dịch vụ bảo trì ghi 9 triệu đồng mỗi tháng, thời hạn ba năm, tự gia hạn. Con số trên trang đầu nhỏ, nhưng tổng nghĩa vụ của công ty lớn gấp nhiều lần.
Ba tình huống trên cho thấy hạn mức phải được định nghĩa, không chỉ được ghi. Khi định nghĩa rõ, người được uỷ quyền biết mình đang đứng ở đâu, kế toán biết khi nào từ chối thanh toán, và đối tác cẩn thận biết khi nào cần đòi thêm chữ ký của cấp cao hơn. Khi không định nghĩa, mọi bên tự hiểu theo cách có lợi cho mình, và tranh chấp nội bộ thường nổ ra đúng lúc có sự cố với đối tác.
Năm cách tính hạn mức và khi nào dùng
Các cách dưới đây có thể dùng một mình hoặc kết hợp. Văn bản uỷ quyền nên ghi rõ cách nào áp dụng cho loại việc nào.
| Cách tính | Nghĩa là gì | Hợp với |
|---|---|---|
| Theo từng hợp đồng | Giá trị một hợp đồng hoặc một đơn hàng không vượt mức trần | Việc lẻ, ít lặp lại, giá trị dao động |
| Cộng dồn theo kỳ | Tổng giá trị các hợp đồng người đó ký trong tháng, quý không vượt mức | Mua hàng thường xuyên, chi phí vận hành |
| Cộng dồn theo đối tác | Tổng giá trị ký với cùng một đối tác trong kỳ không vượt mức | Chặn việc dồn khối lượng vào một nhà cung cấp |
| Theo tổng nghĩa vụ | Với hợp đồng nhiều kỳ, tính tổng giá trị suốt thời hạn, kể cả gia hạn tự động | Thuê dịch vụ, thuê mặt bằng, thuê bao phần mềm |
| Theo loại rủi ro | Mức khác nhau cho loại việc khác nhau dù cùng một người | Người phụ trách nhiều mảng: mua hàng, bán hàng, dịch vụ |
Với công ty nhỏ, kết hợp “theo từng hợp đồng” với “cộng dồn theo đối tác trong kỳ” thường đủ để chặn phần lớn kẽ hở mà vẫn dễ theo dõi. Thêm quá nhiều tầng tính toán thì chính người được uỷ quyền cũng không biết mình còn được ký bao nhiêu.
Những định nghĩa phải có đi kèm con số
Có gồm thuế hay không. Ghi rõ hạn mức tính theo giá trước thuế hay sau thuế. Tính sau thuế an toàn hơn cho công ty vì đó là số tiền thật sẽ chi ra; tính trước thuế dễ đối chiếu với bảng giá nhà cung cấp. Chọn một và ghi ra.
Hợp đồng nhiều kỳ tính thế nào. Với thuê, dịch vụ, bảo trì, ghi rõ hạn mức áp vào tổng giá trị suốt thời hạn, gồm cả các kỳ gia hạn tự động. Nếu không, một hợp đồng thuê dài hạn sẽ lọt qua với con số hằng tháng nhỏ.
Phụ lục tăng giá trị tính vào đâu. Phụ lục bổ sung khối lượng hoặc điều chỉnh giá phải được cộng vào hợp đồng gốc. Nếu tổng sau phụ lục vượt mức, phụ lục đó phải do cấp cao hơn ký.
Ngoại tệ quy đổi theo tỷ giá nào. Hợp đồng nhập khẩu hoặc dịch vụ nước ngoài cần quy tắc quy đổi, ví dụ theo tỷ giá ngân hàng công ty giao dịch vào ngày ký. Không ghi thì sẽ có tranh cãi khi tỷ giá biến động.
Nghĩa vụ không phải tiền. Hợp đồng có điều khoản bảo hành dài, cam kết độc quyền, phạt vi phạm cao hoặc đặt cọc lớn có thể gây thiệt hại vượt xa giá trị ghi trên hợp đồng. Văn bản uỷ quyền nên loại trừ hẳn những điều khoản này khỏi quyền của người được uỷ quyền, bất kể giá trị.
Chia nhỏ hợp đồng để lọt hạn mức: nhận diện và chặn từ văn bản
Chia nhỏ là khi một nhu cầu mua hàng hay dịch vụ thống nhất bị tách thành nhiều hợp đồng, đơn hàng, mỗi cái nằm dưới hạn mức. Có khi người làm cố ý để khỏi phải trình cấp trên, có khi chỉ vì muốn nhanh. Dù lý do nào, kết quả là công ty mất một tầng kiểm soát đúng ở chỗ giá trị đủ lớn để cần kiểm.
Dấu hiệu nhận diện khá rõ: nhiều hợp đồng cùng đối tác, cùng loại hàng, ký cách nhau vài ngày; giá trị từng cái sát mức trần; nội dung giao hàng nối tiếp nhau như một dự án. Kế toán hoặc kiểm soát nội bộ có thể phát hiện bằng cách lọc sổ hợp đồng theo đối tác và tháng, sắp theo giá trị.
Cách chặn từ văn bản là thêm một câu định nghĩa: các hợp đồng, đơn hàng phục vụ cùng một nhu cầu, cùng một dự án hoặc ký với cùng một đối tác trong cùng kỳ được cộng lại để tính hạn mức. Kèm theo là nghĩa vụ của người được uỷ quyền: khi biết nhu cầu tổng vượt mức thì phải trình ngay từ đầu, không được chờ tới đơn cuối. Câu này không biến người được uỷ quyền thành người có lỗi mỗi khi mua hai lần, nhưng cho công ty căn cứ rõ ràng để yêu cầu giải trình khi có dấu hiệu.
Lưu ý ranh giới: chia nhỏ để lọt hạn mức nội bộ là vấn đề quản trị. Còn chia nhỏ để né một quy định bắt buộc của pháp luật, ví dụ né thủ tục đấu thầu ở doanh nghiệp thuộc phạm vi áp dụng, hay né nghĩa vụ thuế, là chuyện khác hẳn, có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý. Không văn bản uỷ quyền nào được thiết kế để giúp việc đó.
Cách đặt con số hạn mức sát thực tế
Đặt hạn mức quá thấp thì người được uỷ quyền phải trình liên tục, giám đốc lại ký mọi thứ như chưa từng uỷ quyền. Đặt quá cao thì mất ý nghĩa kiểm soát. Trình tự dưới đây giúp tìm con số hợp lý:
- Lấy danh sách hợp đồng cùng loại trong mười hai tháng gần nhất, sắp theo giá trị.
- Xem nhóm hợp đồng “thường ngày” chiếm phần lớn số lượng nằm dưới mức nào. Đó là vùng nên giao.
- Xem các hợp đồng lớn nhất: chúng có điểm chung gì, có phải là loại cần mắt giám đốc không.
- Đặt mức trần từng hợp đồng cao hơn vùng thường ngày một chút, để có khoảng đệm cho biến động giá.
- Đặt mức cộng dồn theo đối tác, theo kỳ dựa trên tổng chi thường lệ cho đối tác lớn nhất.
- Ghi vào văn bản uỷ quyền kèm các định nghĩa ở phần trên, thông báo cho kế toán.
- Sau ba đến sáu tháng, xem số lần phải trình vượt mức. Quá nhiều lần thì nâng, gần như không có thì xem lại có đang đặt quá cao không.
Mọi con số trong các ví dụ của bài là ví dụ giả định. Mức phù hợp phụ thuộc quy mô, ngành và khẩu vị rủi ro của từng công ty, và phải nằm trong giới hạn điều lệ cho phép chính người uỷ quyền.
Đối tác nên làm gì khi thấy giấy uỷ quyền có hạn mức
Hạn mức không chỉ là chuyện nội bộ. Bên ký với một người được uỷ quyền có hạn mức nên tự bảo vệ mình bằng vài việc đơn giản:
- So giá trị hợp đồng, kể cả thuế và các kỳ gia hạn, với hạn mức ghi trong giấy uỷ quyền mà bên kia xuất trình.
- Nếu giao dịch được chia thành nhiều hợp đồng, hỏi thẳng tổng giá trị dự án và đề nghị có chữ ký của cấp có thẩm quyền khi tổng vượt mức.
- Lưu bản sao giấy uỷ quyền cùng hồ sơ hợp đồng; ghi chú ngày đã kiểm.
- Với hợp đồng lớn, đề nghị bên kia gửi văn bản xác nhận từ người đại diện theo pháp luật hoặc biên bản phê duyệt nội bộ.
- Không nhận lời hứa miệng kiểu “cứ ký đi, giám đốc biết rồi”. Lời hứa đó không thay được chữ ký của người có quyền.
Đối tác làm kỹ những bước này thì về sau khó bị từ chối nghĩa vụ với lý do người ký vượt quyền. Công ty phát hành giấy uỷ quyền cũng được lợi, vì hạn mức chỉ thật sự có tác dụng khi bên ngoài biết và tôn trọng nó.
Khi nhu cầu thật vượt hạn mức: trình nhanh thay vì ký liều
Hạn mức sinh ra để chặn rủi ro, không phải để làm chậm việc. Nếu mỗi lần vượt mức phải chờ cả tuần mới có chữ ký, người được uỷ quyền sẽ có động cơ chia nhỏ đơn hoặc ký trước rồi xin sau. Cách khắc phục là thiết kế sẵn một đường trình nhanh cho những trường hợp vượt mức có lý do chính đáng.
Đường trình nhanh thường gồm ba thành phần. Thứ nhất là một mẫu đề xuất ngắn: nhu cầu gì, tổng giá trị dự kiến, đối tác, lý do không thể chia hoặc chờ, ai đã so sánh giá. Thứ hai là người duyệt thay khi người có thẩm quyền vắng, được chỉ định trước bằng văn bản, để không phải đi tìm ai đó ký vào phút chót. Thứ ba là thời gian trả lời cam kết, ví dụ trong một hoặc hai ngày làm việc, kèm quy ước nếu quá hạn mà chưa có trả lời thì người đề xuất được nhắc lên cấp cao hơn, chứ không được tự ký.
Ví dụ giả định: một xưởng may ở Bắc Ninh nhận đơn hàng gấp, cần mua thêm vải vượt hạn mức của trưởng phòng mua hàng. Trưởng phòng gửi đề xuất một trang buổi sáng, phó giám đốc được chỉ định duyệt thay giám đốc đang đi công tác đọc và ký trong ngày, hợp đồng đi tiếp. Không ai phải chia đơn, không ai phải ký liều, và hồ sơ cho thấy đầy đủ ai đã quyết định gì.
Điều cần tránh là duyệt bằng tin nhắn kiểu “ok em cứ ký”. Tin nhắn có thể là chứng cứ về sau, nhưng nó không cho đối tác biết người ký đã được phép, cũng không để lại một hồ sơ gọn trong công ty. Nếu buộc phải duyệt từ xa, hãy dùng một hình thức có thể lưu: văn bản ký số, thư điện tử theo mẫu, hoặc ít nhất là một bản đề xuất có xác nhận rõ ràng, sau đó bổ sung chữ ký chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Hạn mức ký có cần ghi bằng chữ ngoài bằng số không?
Nên ghi cả số và chữ, giống cách ghi giá trị trong hợp đồng, để tránh sửa chữa hoặc hiểu nhầm số không. Ngoài ra nên ghi đơn vị tiền tệ và việc có gồm thuế hay không ngay cạnh con số, không để ở một đoạn khác.
Người được uỷ quyền ký vượt hạn mức thì hợp đồng có vô hiệu không?
Không hẳn là vô hiệu toàn bộ. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, phần vượt phạm vi đại diện không ràng buộc người được đại diện, trừ khi họ chấp nhận hoặc biết mà không phản đối, hoặc có lỗi khiến bên kia không biết. Cách xử lý từng vụ cần luật sư xem hồ sơ.
Có nên đặt hạn mức theo phần trăm vốn điều lệ không?
Có thể, nhưng con số tuyệt đối dễ dùng hơn cho người làm hằng ngày. Ngưỡng theo tỷ lệ tài sản thường xuất hiện trong điều lệ để phân việc giữa giám đốc và hội đồng; còn hạn mức cho trưởng phòng nên là con số cụ thể mà người đó tính nhẩm được.
Hợp đồng nguyên tắc không ghi giá trị thì tính hạn mức thế nào?
Hợp đồng nguyên tắc thường chỉ khung điều kiện, giá trị nằm ở từng đơn hàng. Văn bản uỷ quyền nên ghi rõ người được uỷ quyền có được ký hợp đồng nguyên tắc không, và hạn mức áp vào từng đơn hàng cộng dồn theo kỳ với đối tác đó.
Ai theo dõi người được uỷ quyền đã dùng bao nhiêu hạn mức cộng dồn?
Thường là kế toán hoặc bộ phận theo dõi hợp đồng, vì họ thấy mọi khoản thanh toán. Người được uỷ quyền cũng nên tự giữ danh sách hợp đồng mình đã ký trong kỳ, để biết khi nào gần chạm mức và trình trước.
Có nên công khai hạn mức cho nhân viên trong công ty biết không?
Nên cho những người liên quan biết: kế toán, phòng ban đề xuất mua, người duyệt cấp trên. Không cần công khai toàn công ty. Người đề xuất biết hạn mức thì sẽ gom nhu cầu và trình đúng cấp ngay từ đầu, đỡ mất thời gian quay vòng.