Khi cha mẹ nằm một chỗ, người con có thể nhận thay lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng nếu có giấy uỷ quyền theo yêu cầu của cơ quan chi trả. Việc nhận thay chỉ là cầm hộ: tiền vẫn là của cha mẹ, người nhận có nghĩa vụ giao lại hoặc chi đúng việc cha mẹ cần, và phải báo ngay khi hoàn cảnh thay đổi, nhất là khi cha mẹ qua đời.
Bài này không bàn cách tính lương hưu hay các đợt điều chỉnh. Nội dung tập trung vào phần việc của người cầm giấy: hỏi những gì trước khi làm, chọn nhận tiền mặt hay qua tài khoản, ghi sổ từng kỳ cho minh bạch, những trường hợp bắt buộc phải báo, và chỗ khác nhau giữa lương hưu với trợ cấp xã hội người cao tuổi. Thủ tục cụ thể mỗi nơi một khác, luôn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc uỷ ban xã nơi cha mẹ đang hưởng.
Nhận thay là cầm hộ, không phải được quyền dùng
Nhiều người con nghĩ rằng đã được uỷ quyền nhận thì tiền nhận về mình muốn dùng thế nào cũng được, miễn là lo cho cha mẹ. Về nguyên tắc, giấy uỷ quyền nhận lương hưu chỉ giao việc nhận. Việc dùng số tiền đó vào khoản nào là quyết định của cha mẹ, hoặc phải theo đúng ý cha mẹ đã nói rõ.
Trong thực tế gia đình, ranh giới này thường được nới bằng một thoả thuận miệng: "Con nhận rồi trả tiền thuốc, tiền người chăm, dư thì gửi lại cho mẹ". Thoả thuận như vậy không sai, nhưng nên nói trước mặt cha mẹ và ít nhất một người con khác, và nên ghi lại thành vài dòng. Khi cha mẹ vẫn còn tỉnh, cha mẹ là người quyết khoản nào chi cho việc gì, kể cả khi quyết định đó không giống ý các con.
Nếu cha mẹ đã không còn nhận thức được, việc người con tự quyết chi tiêu bằng tiền lương hưu càng phải thận trọng. Đây là lúc nên tìm hiểu cơ chế giám hộ và hỏi luật sư, vì giấy uỷ quyền nhận tiền không biến người nhận thành người quản lý tài sản của cha mẹ.
Những câu cần hỏi cơ quan chi trả trước khi làm giấy
Lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội được chi qua hệ thống của cơ quan bảo hiểm xã hội, thường qua điểm chi trả của bưu điện hoặc qua tài khoản ngân hàng. Trước khi lập giấy, nên gọi hoặc đến hỏi trực tiếp:
- Cơ quan có mẫu giấy uỷ quyền riêng không, hay chấp nhận giấy lập ở văn phòng công chứng?
- Giấy uỷ quyền cần xác nhận ở đâu: công chứng, chứng thực, hay xác nhận của uỷ ban xã nơi cha mẹ cư trú?
- Giấy có thời hạn tối đa bao lâu, hết hạn thì làm lại thế nào?
- Người nhận thay cần mang giấy tờ gì mỗi lần đến nhận?
- Nếu chuyển sang nhận qua tài khoản ngân hàng thì tài khoản phải đứng tên ai, thủ tục đổi thế nào?
- Định kỳ có cần xác nhận người hưởng vẫn còn sống, đang cư trú ở đâu không?
Các câu trả lời có thể thay đổi theo quy định hiện hành và theo cách tổ chức chi trả ở từng tỉnh, nhất là sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính. Ghi lại tên người đã trả lời, ngày hỏi, để nếu sau này có vướng mắc còn biết căn cứ vào đâu.
Nhận tiền mặt hay qua tài khoản của cha mẹ
Hai cách nhận có ưu và nhược riêng. Bảng so sánh dưới đây giúp gia đình chọn cách hợp hoàn cảnh; chi tiết thủ tục vẫn phải hỏi cơ quan chi trả.
| Tiêu chí | Nhận tiền mặt tại điểm chi trả | Nhận qua tài khoản đứng tên cha mẹ |
|---|---|---|
| Người con phải đi lại | Hằng tháng, đúng lịch chi trả | Không, tiền tự về tài khoản |
| Cần giấy uỷ quyền nhận thay | Có | Để rút tiền từ tài khoản thì vẫn cần cách hợp lệ theo quy định của ngân hàng |
| Dấu vết giao dịch | Biên nhận của điểm chi trả | Sao kê ngân hàng đầy đủ, dễ đối chiếu |
| Rủi ro mất tiền mặt | Có khi mang tiền về | Thấp hơn, nhưng phải giữ an toàn thông tin tài khoản |
| Khi cha mẹ nằm viện dài ngày | Người nhận vẫn đi được nếu giấy còn hạn | Tiền vẫn về, chi tiêu theo cách đã thống nhất |
Nhiều gia đình chọn chuyển sang tài khoản đứng tên cha mẹ khi cha mẹ còn đi lại được để tự mở tài khoản. Lúc cha mẹ nằm liệt rồi mới mở thì việc định danh tại ngân hàng có thể khó hơn. Tuyệt đối không dùng tài khoản đứng tên người con để nhận lương hưu của cha mẹ nếu quy định không cho phép.
Sổ ghi từng kỳ: ghi gì để cả nhà cùng đọc được
Cuốn sổ, hoặc một bảng tính chia sẻ cho anh chị em, nên có các cột đơn giản. Ghi ngay sau mỗi lần nhận, không dồn cuối năm:
- Ngày nhận, kỳ nhận (tháng nào), số tiền nhận được, kèm ảnh chụp biên nhận hoặc sao kê.
- Các khoản đã chi từ số tiền đó: thuốc, người chăm sóc, tiền ăn, viện phí, với hoá đơn hoặc ghi chú người nhận tiền.
- Số dư đã giao lại cho cha mẹ hoặc gửi vào tài khoản của cha mẹ, có chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận nếu được.
- Thay đổi bất thường: kỳ nào tiền tăng, giảm, chậm, và đã hỏi cơ quan chi trả chưa.
- Ngày hết hạn của giấy uỷ quyền, để nhắc làm lại trước khi lỡ một kỳ.
Sổ ghi không phải để tự vệ trước anh chị em, mà để cả nhà cùng nhìn một bức tranh. Khi ai cũng thấy tiền lương hưu của mẹ đi đâu, các cuộc nói chuyện về chi phí chăm sóc trở nên dễ hơn rất nhiều.
Nếu dùng bảng tính chung trên điện thoại, chỉ chia sẻ cho người trong nhà, không đưa số căn cước, số tài khoản đầy đủ của cha mẹ vào bảng. Ảnh biên nhận nên che bớt các dãy số không cần thiết trước khi gửi vào nhóm.
Những trường hợp bắt buộc phải báo ngay
Cha mẹ qua đời. Đây là trường hợp quan trọng nhất. Uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền chết. Người con không được tiếp tục nhận lương hưu các kỳ sau; khoản nào đã nhận sau thời điểm cha mẹ mất thường phải hoàn trả. Thân nhân cần báo cho cơ quan bảo hiểm xã hội và làm thủ tục về chế độ tử tuất theo hướng dẫn.
Cha mẹ chuyển nơi ở sang tỉnh khác hoặc xã khác. Nơi chi trả có thể phải chuyển theo. Báo sớm để không bị gián đoạn, nhất là khi tỉnh, xã vừa sắp xếp lại.
Người nhận thay không còn làm được. Người con chuyển đi làm xa, ốm, hoặc anh chị em đổi người lo. Giấy cũ cần chấm dứt và lập giấy mới cho người khác.
Giấy uỷ quyền sắp hết hạn. Làm lại trước hạn. Nếu cha mẹ đã không còn đủ tỉnh táo để ký giấy mới, cần hỏi cơ quan chi trả và luật sư về hướng xử lý, không tự ý dùng giấy đã hết hạn.
Có dấu hiệu bị mạo danh. Có người gọi điện tự xưng cơ quan bảo hiểm, đòi chuyển tiền để "giữ lương hưu" hay "cập nhật thông tin". Không làm theo; gọi lại số chính thức của cơ quan để kiểm, và báo công an nếu đã bị chiếm đoạt tiền.
Trợ cấp xã hội người cao tuổi khác lương hưu ở đâu
Không phải cụ nào cũng có lương hưu. Nhiều cụ nhận trợ cấp xã hội hằng tháng dành cho người cao tuổi theo chính sách bảo trợ xã hội, hoặc các khoản trợ cấp dành cho người có công. Các khoản này do hệ thống khác quản lý, thường gắn với uỷ ban cấp xã nơi cư trú, và thủ tục nhận thay có thể khác hẳn với lương hưu.
Với trợ cấp xã hội, nên hỏi trực tiếp cán bộ phụ trách chính sách ở uỷ ban xã: nhận thay có cần giấy gì, nhận ở đâu, có chuyển qua tài khoản được không. Ở nhiều nơi, cán bộ xã hiểu rõ hoàn cảnh từng nhà và có thể hướng dẫn cách đơn giản hơn cho người nằm liệt.
Khi cụ vừa có lương hưu vừa có khoản trợ cấp khác, nên ghi riêng từng khoản trong sổ. Mỗi khoản có thể có quy định riêng về việc hưởng đồng thời, về điều kiện tiếp tục được hưởng, và về việc phải báo khi có thay đổi. Gộp chung một dòng dễ làm cả nhà không biết khoản nào đã ngừng, khoản nào còn.
Ví dụ giả định: một tháng nhận thay của gia đình ở Thanh Hoá
Ví dụ giả định: bà Hoa, tám mươi hai tuổi, nằm liệt sau một lần ngã, sống với con trai út ở một xã của Thanh Hoá. Bà còn tỉnh, nói chậm nhưng rõ. Khi bà còn ngồi dậy được, gia đình đã mời công chứng viên đến nhà để bà uỷ quyền cho anh út nhận lương hưu tại điểm bưu điện, theo đúng mẫu mà cơ quan chi trả hướng dẫn. Hai người con gái ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh góp tiền thuê người chăm sóc ban ngày.
Ngày nhận lương hưu, anh út mang giấy uỷ quyền, căn cước của mình ra điểm chi trả, nhận tiền, chụp biên nhận gửi vào nhóm nhắn tin "Việc của mẹ". Về nhà, anh đọc số tiền cho bà nghe, hỏi bà muốn dùng thế nào. Bà dặn trả tiền thuốc tháng này, phần còn lại gửi vào sổ tiết kiệm đứng tên bà. Anh ghi vào bảng tính chung ba dòng: số nhận, số chi tiền thuốc kèm ảnh hoá đơn, số gửi vào sổ kèm ảnh biên lai ngân hàng.
Cuối tháng, chị cả đọc bảng, hỏi lại một khoản tiền thuốc cao hơn tháng trước. Anh út giải thích bác sĩ đổi thuốc, gửi ảnh đơn thuốc mới. Câu chuyện kết thúc trong hai tin nhắn. Không có gì phức tạp, nhưng chính sự đều đặn ấy làm cho ba anh chị em không ai phải nghi ai, và bà Hoa vẫn là người quyết định tiền của mình đi đâu.
Câu hỏi thường gặp
Giấy uỷ quyền nhận lương hưu có cần công chứng không?
Tuỳ yêu cầu của cơ quan chi trả. Có nơi dùng mẫu riêng kèm xác nhận của uỷ ban xã, có nơi chấp nhận giấy công chứng. Hỏi trước để làm một lần cho đúng.
Cha mẹ nằm liệt không ký được thì làm giấy uỷ quyền thế nào?
Nếu cha mẹ vẫn tỉnh, có thể điểm chỉ theo hướng dẫn và có người làm chứng, hoặc mời công chứng viên đến nhà. Nếu cha mẹ không còn nhận thức, không lập được uỷ quyền mới; cần hỏi luật sư về giám hộ.
Lỡ nhận lương hưu sau khi cha mẹ mất thì làm sao?
Báo ngay cho cơ quan bảo hiểm xã hội và làm theo hướng dẫn hoàn trả. Chủ động báo luôn tốt hơn để cơ quan phát hiện sau, vì khoản nhận sai có thể bị thu hồi và người nhận có thể phải giải trình.
Có thể nhờ hàng xóm nhận thay lương hưu cho cha mẹ không?
Có thể nếu cha mẹ đồng ý và giấy uỷ quyền đúng yêu cầu. Nhưng nên cân nhắc người tin cậy, ghi sổ rõ ràng và có người thân kiểm tra định kỳ, vì việc nhận tiền mặt hằng tháng có rủi ro.
Tiền lương hưu của cha mẹ có được dùng trả chi phí chăm sóc không?
Thường gia đình thoả thuận dùng lương hưu cho chi phí chăm sóc chính cha mẹ. Nên có sự đồng ý của cha mẹ khi còn tỉnh, nói rõ với anh chị em và ghi chép từng khoản để minh bạch.