Một giấy uỷ quyền có thể đã hết hiệu lực trên pháp lý nhưng vẫn còn nguyên giá trị trên tay người cầm nó: bản gốc vẫn đỏ dấu, chữ ký vẫn thật, và người ngoài nhìn vào không biết rằng việc đã xong, giấy đã huỷ, hay người uỷ quyền đã mất. Khoảng trống giữa hai trạng thái đó là nơi phần lớn tranh chấp phát sinh.
Bài này dành cho cả hai phía: người từng uỷ quyền muốn chắc rằng tờ giấy cũ không quay lại gây chuyện, và người sắp giao dịch với ai đó cầm giấy uỷ quyền đã lâu. Phần thủ tục huỷ, chấm dứt uỷ quyền có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ bàn rủi ro và cách phòng.
Những lúc giấy uỷ quyền thôi có hiệu lực
Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự, đại diện theo uỷ quyền chấm dứt trong nhiều trường hợp. Danh sách dưới chỉ nhắc lại để nhận diện; chi tiết và ngoại lệ hãy hỏi luật sư, công chứng viên.
- Hết thời hạn ghi trong giấy, hoặc thời hạn luật quy định khi giấy không ghi.
- Công việc được uỷ quyền đã hoàn thành, ví dụ đã nhận xong kết quả hồ sơ, đã bán xong tài sản.
- Người uỷ quyền huỷ việc uỷ quyền, hoặc người được uỷ quyền từ chối tiếp tục.
- Một trong hai bên chết, bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hoặc mất tích.
- Pháp nhân uỷ quyền hoặc được uỷ quyền chấm dứt tồn tại.
- Những căn cứ khác mà các bên đã thoả thuận trong giấy, ví dụ khi người uỷ quyền trở về nước.
Điều đáng chú ý là không trường hợp nào trong danh sách tự làm tờ giấy biến mất khỏi tay người cầm nó. Pháp lý thay đổi, còn tờ giấy thì vẫn như cũ.
Vì sao giấy đã hết hiệu lực vẫn "sống"
Lý do thứ nhất là bản gốc nằm ở người được uỷ quyền. Họ cần nó để làm việc, nên giữ là chuyện bình thường. Khi việc xong, rất ít người nhớ đòi lại, và rất ít người được uỷ quyền tự giác trả. Nhiều nơi công chứng còn cấp nhiều bản chính cùng lúc, nên có khi người uỷ quyền đã thu một bản mà bản khác vẫn ở ngoài.
Lý do thứ hai là người ngoài không có cách nào nhìn vào tờ giấy mà biết nó đã hết hiệu lực. Giấy ghi thời hạn dài, hoặc ghi "cho đến khi hoàn thành công việc" thì càng khó, vì người cầm giấy luôn bảo được là việc chưa xong. Thông tin người uỷ quyền đã mất có khi chỉ người trong nhà biết.
Lý do thứ ba là chủ tài sản thường không coi việc kết thúc uỷ quyền là một bước cần làm. Họ nghĩ việc xong thì tự hết. Về pháp lý điều đó có thể đúng, nhưng với người ngoài thì không có gì thay đổi, và luật có nguyên tắc khiến chủ tài sản phải chịu nếu không báo.
Chính nguyên tắc đó làm cho câu chuyện nghiêm trọng: khi người uỷ quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng uỷ quyền, họ phải báo cho người thứ ba biết; không báo thì giao dịch người được uỷ quyền đã làm với người thứ ba vẫn có thể có hiệu lực, trừ khi người thứ ba biết hoặc phải biết uỷ quyền đã chấm dứt. Huỷ trong lòng mà không báo ra ngoài thì gần như chưa huỷ.
Trường hợp khó nhất: người uỷ quyền đã mất
Khi người uỷ quyền mất, quan hệ đại diện chấm dứt. Tài sản của họ trở thành di sản và việc định đoạt thuộc về những người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người cầm giấy uỷ quyền, kể cả là con ruột, không còn thẩm quyền bán, cho thuê, nhận tiền nhân danh người đã mất chỉ dựa vào tờ giấy đó.
Ví dụ giả định ở Quảng Ngãi: người cha uỷ quyền cho con út quản lý và bán mảnh đất vườn. Cha mất được vài tháng, người con vẫn dùng giấy uỷ quyền để ký đặt cọc bán đất. Các anh chị khác biết chuyện thì phản đối. Người mua đã đặt cọc rơi vào tranh chấp thừa kế mà họ không hề biết. Về nguyên tắc, giao dịch đó không ràng buộc các đồng thừa kế, người mua phải đòi lại tiền cọc từ người đã ký với mình.
Bài học cho người mua: với giấy uỷ quyền mà người uỷ quyền là người cao tuổi, bệnh nặng, hãy hỏi trực tiếp về tình trạng của họ và gặp họ nếu có thể. Bài học cho gia đình: khi người uỷ quyền mất, những người thừa kế nên sớm thu lại bản gốc giấy uỷ quyền và giấy tờ tài sản, và báo cho những nơi người cầm giấy từng làm việc. Việc khai nhận, phân chia di sản là thủ tục riêng, nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
Bên thứ ba nhận ra giấy đã hết hiệu lực bằng cách nào
Người sắp giao dịch không thể biết chắc mọi thứ, nhưng có thể đặt những câu hỏi hợp lý. Bảng sau gợi ý tín hiệu và câu nên hỏi.
| Tình huống | Tín hiệu | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Giấy lập đã lâu | Ngày lập cách hiện tại nhiều năm, việc trong giấy là việc ngắn hạn | Việc trong giấy đã làm xong chưa? Vì sao giấy vẫn được dùng? |
| Việc ghi trong giấy đã hoàn thành | Giấy cho làm thủ tục cấp đổi, nhưng sổ mới đã có | Giấy còn cho làm việc gì khác ngoài thủ tục đã xong không? |
| Người uỷ quyền cao tuổi, bệnh nặng | Người cầm giấy tránh nói về sức khoẻ của chủ | Có thể gặp hoặc gọi hình với chủ trước khi ký không? |
| Người uỷ quyền ở xa, lâu không liên lạc | Không ai biết cách liên hệ chủ | Chủ có biết giao dịch này không? Có xác nhận bằng văn bản mới không? |
| Có tranh chấp trong gia đình | Người khác trong nhà phản đối, hàng xóm kể có chuyện | Có văn bản nào của chủ hoặc những người thừa kế đồng ý không? |
Nếu câu trả lời mơ hồ, đề nghị chủ lập giấy uỷ quyền mới, ngắn, cho đúng giao dịch này. Một người làm thật thường làm được trong vài ngày; người không làm được là câu trả lời.
Người uỷ quyền: dọn dẹp khi việc đã xong
Mỗi lần uỷ quyền kết thúc, bỏ ra nửa ngày dọn dẹp giúp tờ giấy cũ không thành rủi ro của nhiều năm sau. Các bước sau áp dụng được cho phần lớn trường hợp.
- Xác nhận với người được uỷ quyền rằng việc đã xong, đề nghị họ bàn giao lại mọi giấy tờ, kết quả, tiền đã nhận và báo cáo những gì đã làm.
- Thu hồi mọi bản chính giấy uỷ quyền, kể cả các bản chính phụ. Nếu không thu đủ, ghi lại số bản còn ở ngoài và lý do.
- Nếu giấy uỷ quyền đã công chứng và còn thời hạn dài, hỏi nơi công chứng về thủ tục chấm dứt để ghi nhận chính thức.
- Báo cho những nơi người được uỷ quyền từng làm việc nhân danh bạn: người thuê nhà, ngân hàng, đối tác, cơ quan tiếp nhận hồ sơ.
- Cất bản đã thu hồi cùng văn bản chấm dứt, ghi ngày, để có chứng cứ nếu sau này có ai đem bản khác ra dùng.
Việc này đặc biệt cần khi người được uỷ quyền là người ngoài gia đình, hoặc khi quan hệ giữa hai bên đã không còn tốt như lúc ký.
Viết giấy ngay từ đầu để nó tự hết đúng lúc
Cách phòng rẻ nhất nằm ở lúc soạn giấy. Thay vì chọn thời hạn dài cho "đỡ phải làm lại", nên chọn thời hạn sát với nhu cầu thật: việc nhận kết quả hồ sơ dự kiến vài tuần thì cho thời hạn vài tháng là đủ. Nếu việc kéo dài, lập giấy mới; một giấy mới cũng là dịp để bạn xem lại người được uỷ quyền đã làm những gì.
Ghi rõ sự kiện chấm dứt ngoài thời hạn, ví dụ "uỷ quyền chấm dứt khi đã nhận được giấy chứng nhận mới" hoặc "khi người uỷ quyền có mặt tại Việt Nam". Với những việc có kết quả trao tay, thêm câu buộc người được uỷ quyền bàn giao lại bản gốc giấy uỷ quyền cùng với kết quả. Một câu như vậy biến việc thu hồi thành nghĩa vụ đã thoả thuận, không còn là chuyện nhờ vả.
Hạn chế số bản chính. Nếu cơ quan tiếp nhận chỉ cần một bản, đừng lấy ba. Ghi lại ai đang giữ bản nào. Những chi tiết nhỏ này nghe vụn vặt, nhưng khi có tranh chấp, người có danh sách rõ ràng luôn ở thế tốt hơn người chỉ nhớ mang máng.
Lỡ giao dịch với giấy đã hết hiệu lực thì sao
Nếu bạn là bên thứ ba đã ký, đã trả tiền rồi mới biết giấy hết hiệu lực, vị trí của bạn phụ thuộc vào câu hỏi then chốt: lúc giao dịch, bạn có biết hoặc phải biết uỷ quyền đã chấm dứt hay không. Nếu chủ tài sản đã huỷ uỷ quyền mà không báo cho bạn, và không có tín hiệu nào cho bạn nghi ngờ, bạn có lý lẽ để yêu cầu giao dịch được tôn trọng. Nếu uỷ quyền chấm dứt vì người uỷ quyền đã mất, câu chuyện khác hẳn, vì quyền đối với tài sản đã chuyển sang người thừa kế.
Trong cả hai trường hợp, người đã ký với bạn mà biết mình không còn quyền phải chịu trách nhiệm với bạn: hoàn trả, bồi thường. Khi có dấu hiệu họ cố ý lừa để nhận tiền, đó có thể là chuyện hình sự, bạn nên trình báo công an. Đừng tự thoả thuận lại với người cầm giấy trong lúc chưa hiểu vị trí pháp lý của mình; hãy mang hồ sơ đi gặp luật sư.
Trong lúc chờ, giữ nguyên hiện trạng: không giao thêm tiền, không nhận bàn giao tài sản, không ký thêm phụ lục hay biên bản nào với người cầm giấy. Ghi lại thời điểm bạn biết giấy đã hết hiệu lực và nguồn tin, vì từ thời điểm đó bạn đã "biết" theo nghĩa pháp lý, và mọi bước tiếp theo bạn làm sẽ được nhìn dưới ánh sáng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Giấy uỷ quyền không ghi thời hạn thì có hiệu lực mãi không?
Không. Luật có quy định thời hạn áp dụng khi các bên không thoả thuận và luật không có quy định khác. Ngoài ra uỷ quyền còn chấm dứt khi việc đã xong hoặc khi có các sự kiện như một bên chết. Muốn biết chính xác cho trường hợp của mình, hỏi công chứng viên hoặc luật sư theo quy định hiện hành.
Đã báo miệng cho người được uỷ quyền là thôi rồi, có đủ không?
Về chứng minh thì rất yếu. Nên gửi văn bản và giữ bằng chứng đã gửi. Quan trọng không kém là báo cho những người thứ ba mà người được uỷ quyền có thể tới giao dịch, vì không báo thì giao dịch với họ có thể vẫn có hiệu lực.
Người được uỷ quyền mất thì giấy uỷ quyền có chuyển cho người nhà họ không?
Không. Quan hệ uỷ quyền gắn với con người cụ thể; khi người được uỷ quyền mất thì đại diện chấm dứt. Người nhà của họ có thể phải giao lại giấy tờ, tiền và tài sản người đó đang giữ cho bạn, nhưng không được tiếp tục làm việc thay bạn theo tờ giấy cũ.
Có cách nào tra xem một giấy uỷ quyền đã bị huỷ chưa không?
Hiện không có kênh tra cứu công khai cho mọi người. Cách khả thi là hỏi trực tiếp người uỷ quyền và hỏi nơi đã công chứng giấy đó. Với giao dịch tài sản lớn làm tại văn phòng công chứng, công chứng viên sẽ kiểm thêm trong phạm vi nghiệp vụ của họ.
Chủ tài sản đã mất, người cầm giấy uỷ quyền là con ruột có được bán tiếp để chia cho anh em không?
Không thể dựa vào giấy uỷ quyền cũ. Sau khi người uỷ quyền mất, việc bán tài sản phải theo thủ tục thừa kế: khai nhận hoặc phân chia di sản, có sự tham gia của những người thừa kế. Nếu anh em muốn giao cho một người đứng ra bán, họ cần lập uỷ quyền mới với tư cách người thừa kế.
Đã thu hồi bản chính nhưng người kia vẫn giữ bản sao có chứng thực thì có sao không?
Bản sao có chứng thực có thể được một số nơi chấp nhận. Vì vậy ngoài việc thu bản chính, việc chấm dứt uỷ quyền nên được ghi nhận bằng văn bản, và báo cho những nơi liên quan. Hỏi luật sư nếu bạn lo bản sao đó bị dùng vào giao dịch lớn.