Thời điểm tốt nhất để cha mẹ lập uỷ quyền là lúc cha mẹ còn khoẻ, còn minh mẫn và chưa cần đến nó. Uỷ quyền là việc của người có đủ năng lực hành vi dân sự: cha mẹ phải hiểu mình đang giao việc gì, cho ai, đến đâu, và tự mình đồng ý. Khi bệnh đã nặng hoặc trí nhớ đã sa sút, công chứng viên có quyền và có trách nhiệm từ chối, và lúc đó gia đình chỉ còn những con đường chậm hơn, tốn công hơn nhiều.
Bài này dành cho những người con đang thấy cha mẹ chậm dần, và cho chính các cụ muốn tự sắp xếp. Nội dung đi theo thứ tự thực tế: việc nào nên tính trước, chọn ai nhận, viết phạm vi thế nào cho vừa, cách mở lời với cha mẹ mà không làm cụ phật lòng, và cách cất giữ để khi cần thì dùng được ngay. Phần pháp lý chỉ ở mức nguyên tắc; giấy cụ thể nên để công chứng viên hoặc luật sư hoàn thiện.
Vì sao để "lúc cần mới làm" thường đã muộn
Phần lớn gia đình chỉ nghĩ đến uỷ quyền khi có chuyện: cha nằm viện mà kỳ hạn sổ tiết kiệm đến hạn, mẹ không đi được mà cần ký giấy ở xã, căn nhà cho thuê có người hỏi gia hạn hợp đồng. Lúc ấy mọi người mới phát hiện ra một điều đơn giản: không ai ký thay được nếu chưa từng có giấy giao quyền, và việc lập giấy giao quyền lại đòi hỏi chính người bệnh phải tỉnh táo, hiểu chuyện và tự bày tỏ ý muốn.
Bộ luật Dân sự đặt nguyên tắc rằng người uỷ quyền phải có năng lực hành vi dân sự phù hợp với việc mình giao. Công chứng viên khi làm việc với người cao tuổi sẽ trò chuyện, hỏi lại nội dung, quan sát xem cụ có hiểu không. Nếu cụ lúc nhớ lúc quên, trả lời lệch câu hỏi, hoặc chỉ gật đầu theo con, công chứng viên có thể đề nghị làm rõ thêm hoặc từ chối. Gia đình không nên xem đó là sự làm khó, vì chính quy tắc này bảo vệ cụ khỏi bị người khác lợi dụng.
Khi đã quá thời điểm cha mẹ tự quyết được, đường còn lại thường là thủ tục giám hộ qua toà án, kéo dài và nặng nề về tình cảm. Làm sớm vài tờ giấy lúc mọi thứ còn bình thường rẻ hơn rất nhiều so với chạy theo một thủ tục trong lúc người thân đang bệnh.
Những việc nên tính trước khi chưa có chuyện
Không phải việc gì của cha mẹ cũng cần uỷ quyền. Bảng dưới đây gom các nhóm việc hay phát sinh ở tuổi già, kèm gợi ý mức độ cần chuẩn bị. Danh sách mang tính tham khảo; mỗi nơi tiếp nhận có thể đòi hình thức riêng.
| Nhóm việc | Có nên chuẩn bị uỷ quyền sớm | Ghi chú khi lập |
|---|---|---|
| Nhận lương hưu, trợ cấp hằng tháng | Nên, nếu cha mẹ đi lại khó | Cơ quan chi trả thường có mẫu và thời hạn riêng, hỏi trước |
| Giao dịch ngân hàng, sổ tiết kiệm | Tuỳ ngân hàng | Nhiều ngân hàng chỉ nhận uỷ quyền lập theo mẫu của họ hoặc có công chứng |
| Nhà cho thuê, ki-ốt, ruộng cho thuê | Nên | Tách quyền ký hợp đồng thuê với quyền nhận tiền thuê |
| Giấy tờ hành chính ở xã, phường | Nên | Ghi rõ loại thủ tục, tránh câu chung chung |
| Bán, tặng cho, thế chấp nhà đất | Cân nhắc kỹ | Việc lớn nên để cha mẹ tự ký khi còn khoẻ, không giao trước |
| Quyết định chữa bệnh | Không thuộc uỷ quyền tài sản | Bệnh viện có quy trình riêng về người nhà ký giấy cam đoan |
Điểm đáng chú ý là dòng "bán, tặng cho, thế chấp nhà đất". Nhiều gia đình muốn gom luôn vào uỷ quyền cho tiện. Cách đó tiện cho người con nhưng rủi ro cho cha mẹ: một tờ giấy cho phép bán nhà nằm sẵn trong ngăn kéo là thứ mà người xấu, hay chính người nhà lúc khó khăn, có thể lạm dụng. Việc lớn nên để cha mẹ tự quyết vào lúc cần quyết.
Chọn ai nhận uỷ quyền: một người, hai người hay chia việc
Một người cho mọi việc. Gọn, nơi tiếp nhận dễ làm việc, nhưng toàn bộ niềm tin dồn vào một người. Hợp với gia đình ít con, hoặc khi các anh chị em đã thống nhất từ trước và có người ở gần cha mẹ nhất.
Mỗi người một mảng. Người ở gần nhận lương hưu và lo giấy tờ ở xã, người làm ngân hàng hoặc kế toán lo phần sổ tiết kiệm, người khác lo nhà cho thuê. Cách này giảm rủi ro dồn quyền và chia gánh nặng, đổi lại phải có nhiều giấy và phạm vi phải viết thật rõ để không chồng nhau.
Hai người cùng ký cho việc lớn. Có thể thoả thuận rằng một số việc chỉ làm được khi hai người được uỷ quyền cùng đồng ý. Cách này an toàn hơn nhưng chậm, và không phải nơi tiếp nhận nào cũng quen xử lý; nên hỏi công chứng viên cách ghi cho chạy được trong thực tế.
Người dự phòng. Người được uỷ quyền cũng có thể ốm, đi xa hay mất. Bàn trước với cha mẹ ai sẽ là người thay thế, và nếu cần thì lập sẵn một giấy riêng thay vì chờ đến lúc đó mới chạy.
Tiêu chí chọn người. Không phải người con có thời gian nhất hay người cha mẹ thương nhất, mà là người cẩn thận với giấy tờ, minh bạch về tiền và chịu báo lại cho cả nhà. Câu hỏi đáng đặt ra là: nếu người này giữ quyền năm năm, các anh chị em còn lại có yên tâm không.
Viết phạm vi rộng vừa đủ, có thời hạn
Giấy uỷ quyền cho cha mẹ già hay mắc một trong hai lỗi: quá hẹp đến mức không dùng được, hoặc quá rộng đến mức nguy hiểm. Vài nguyên tắc giúp đi giữa hai đầu đó:
- Liệt kê việc theo nhóm cụ thể (nhận lương hưu hằng tháng, làm thủ tục tại uỷ ban xã, ký gia hạn hợp đồng cho thuê căn ki-ốt) thay vì cụm "toàn quyền quyết định mọi việc".
- Tách quyền nhận tiền với quyền chi tiêu: người nhận lương hưu thay chưa chắc là người được dùng tiền đó để trả việc gì.
- Ghi thời hạn hợp lý. Nếu giấy không ghi thời hạn, luật có nguyên tắc riêng để tính; tốt hơn hết là tự ghi để ai đọc cũng hiểu.
- Ghi rõ có được uỷ quyền lại cho người khác hay không. Với việc của cha mẹ già, thường nên ghi là không.
- Ghi nghĩa vụ báo lại: bao lâu một lần, báo cho cha mẹ và cho ai nữa.
- Tránh chữ "định đoạt" nếu cha mẹ không có ý cho bán, tặng hay thế chấp; chữ này mở ra những quyền lớn hơn nhiều người tưởng.
Các câu chữ cụ thể nên để công chứng viên hoặc luật sư đặt, vì mỗi nơi tiếp nhận đọc giấy theo cách riêng. Việc của gia đình là nói rõ ý muốn của cha mẹ, còn câu chữ pháp lý là việc của người làm nghề.
Mở lời với cha mẹ mà không làm cụ phật lòng
Nhiều cụ nghe con nhắc đến uỷ quyền là nghĩ con muốn "lấy quyền" hoặc nghĩ mình sắp không qua khỏi. Cách nói quyết định cụ có hợp tác hay không. Một trình tự đã giúp nhiều gia đình:
- Chọn lúc bình thường, không phải ngay sau một lần cụ ốm hay sau một cuộc cãi nhau về tiền.
- Bắt đầu từ một việc nhỏ có thật: "Tháng trước bố mệt, lương hưu phải để lại hai kỳ, mình làm sẵn giấy cho đỡ lỡ."
- Để cha mẹ tự nói việc nào muốn giao, việc nào muốn giữ. Ghi lại đúng lời cụ.
- Để cụ chọn người nhận. Nếu cụ chọn người khác với dự tính của các con, tôn trọng lựa chọn đó.
- Nói rõ quyền của cụ: giấy có thể huỷ bất cứ lúc nào, cụ vẫn tự làm được mọi việc của mình.
- Mời các anh chị em khác cùng nghe, hoặc ít nhất báo cho họ biết kết quả, để không ai thấy bị gạt ra ngoài.
Nếu cha mẹ chưa sẵn sàng, đừng ép. Một tờ giấy ký trong ấm ức vừa dễ bị nghi ngờ về sau, vừa làm sứt mẻ niềm tin trong nhà. Lùi lại vài tuần và quay lại bằng một việc nhỏ hơn.
Cất giữ, báo cho ai biết và xem lại định kỳ
Một giấy uỷ quyền không ai biết nó nằm ở đâu thì cũng như chưa có. Bản gốc nên cất cùng chỗ với giấy tờ quan trọng khác của cha mẹ, và ít nhất hai người trong nhà biết chỗ cất. Người được uỷ quyền giữ một bản để dùng; nếu nơi tiếp nhận cần bản gốc thì ghi lại ngày giao, nơi giao để còn đòi lại.
Nên có một tờ ghi chú ngắn kèm theo: giấy lập ngày nào, ở đâu, giao những việc gì, cho ai, hết hạn khi nào. Tờ ghi chú này giúp anh chị em ở xa nắm được tình hình mà không phải gọi hỏi từng chi tiết.
Mỗi năm, hoặc khi gia đình có thay đổi lớn như người được uỷ quyền chuyển đi tỉnh khác, cha mẹ đổi ngân hàng, căn nhà cho thuê đã bán, nên ngồi lại xem giấy còn hợp không. Giấy cũ không còn phù hợp thì nên làm thủ tục chấm dứt cho gọn và báo cho các nơi đã từng nhận giấy, thay vì để nó nằm đó và có thể bị dùng sai.
Uỷ quyền không thay được giám hộ — và ngược lại
Uỷ quyền là quyết định của chính cha mẹ khi còn minh mẫn. Giám hộ là cơ chế pháp luật đặt ra khi người đó không còn tự quyết được, thường phải qua toà án tuyên bố và theo một thứ tự người giám hộ do luật quy định. Hai cơ chế này khác nhau về nguồn gốc, phạm vi và cách giám sát.
Vì vậy, có giấy uỷ quyền không có nghĩa là gia đình yên tâm cho mọi tình huống về sau. Khi cha mẹ mất khả năng nhận thức, việc giấy cũ còn được các nơi chấp nhận đến đâu là câu hỏi không có lời đáp gọn; nhiều nơi tiếp nhận sẽ dè dặt khi biết tình trạng của người uỷ quyền. Bộ luật Dân sự hiện hành còn cho phép người đang minh mẫn chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản theo hình thức luật định, một công cụ bổ sung đáng bàn với luật sư cùng lúc với việc lập uỷ quyền.
Cách làm khôn ngoan là coi uỷ quyền như phần chuẩn bị cho giai đoạn cha mẹ còn tỉnh nhưng đi lại khó, còn giai đoạn sau thì hỏi luật sư để có kế hoạch riêng, phù hợp hoàn cảnh từng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ còn khoẻ, tự đi lại được thì có cần uỷ quyền không?
Không bắt buộc. Nhưng chính lúc khoẻ là lúc lập dễ nhất, vì cha mẹ tự đi công chứng được và không ai nghi ngờ khả năng nhận thức. Có thể lập cho vài việc hay phát sinh, ghi thời hạn vừa phải, đến khi cần thì đã sẵn.
Một giấy uỷ quyền có dùng được ở mọi nơi không?
Không chắc. Ngân hàng, cơ quan bảo hiểm xã hội, văn phòng đăng ký đất đai mỗi nơi có yêu cầu riêng về hình thức và câu chữ. Trước khi lập, nên hỏi nơi sẽ nhận giấy họ cần gì để tránh làm hai lần.
Cha mẹ đã uỷ quyền thì có còn tự làm việc đó được không?
Vẫn được. Uỷ quyền không tước quyền của người uỷ quyền. Cha mẹ vẫn tự ký, tự nhận tiền, tự quyết như trước; chỉ cần lưu ý để hai người không làm trùng một việc gây rối cho bên thứ ba.
Nên lập ở văn phòng công chứng hay chỉ cần chứng thực chữ ký?
Tuỳ việc và tuỳ nơi nhận giấy. Có việc luật hoặc nơi tiếp nhận đòi công chứng, có việc chứng thực chữ ký là đủ. Hỏi nơi nhận trước, rồi để công chứng viên tư vấn hình thức phù hợp.
Anh chị em không đồng ý người được cha mẹ chọn thì sao?
Quyền chọn là của cha mẹ. Các con có thể góp ý, nhưng không nên ép cha mẹ đổi người. Điều làm giảm bất đồng là phạm vi rõ ràng, thời hạn có hạn và nghĩa vụ báo lại cho cả nhà được ghi ngay từ đầu.
Có nên giao luôn quyền bán nhà cho người con ở gần?
Nên cân nhắc rất kỹ. Quyền bán, tặng cho, thế chấp nhà đất là quyền lớn, dễ bị lạm dụng hoặc bị kẻ gian lợi dụng. Nếu có ý định bán, thường an toàn hơn khi cha mẹ tự ký vào đúng lúc giao dịch, có công chứng viên kiểm tra.