Người được uỷ quyền nhận tiền thay bạn có nghĩa vụ giao lại khoản đó cùng mọi lợi ích thu được, và báo cáo đầy đủ việc đã làm. Họ chỉ được giữ lại thù lao nếu hai bên có thoả thuận và chi phí hợp lý đã bỏ ra để làm việc được giao, chứ không được tự đặt ra khoản khấu trừ hay giữ "tạm" để dùng.
Khi họ không giao lại, phần lớn trường hợp là tranh chấp dân sự: đòi bằng văn bản, hoà giải, khởi kiện. Nhưng nếu có dấu hiệu dùng thủ đoạn gian dối, bỏ trốn hoặc đem tiền dùng vào việc trái pháp luật dẫn tới không trả được, câu chuyện có thể chuyển sang hình sự, và bạn nên trình báo công an. Bài này giúp bạn đi từng bước và nhận ra ranh giới đó.
Nghĩa vụ của người được uỷ quyền với tiền đã nhận
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự về hợp đồng uỷ quyền, người được uỷ quyền phải thực hiện công việc theo uỷ quyền, báo cho bên uỷ quyền về việc thực hiện, giữ gìn và bảo quản tài liệu, phương tiện được giao, giao lại cho bên uỷ quyền tài sản đã nhận và những lợi ích thu được trong khi thực hiện việc uỷ quyền. Vi phạm các nghĩa vụ đó mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Điều này có nghĩa là khoản tiền thuê nhà, tiền bán hàng, tiền bồi thường mà người được uỷ quyền thu về không phải tiền của họ, kể cả khi đã nằm trong tài khoản đứng tên họ. Họ đang giữ hộ. Lãi phát sinh nếu có, tiền phạt chậm trả bên thứ ba đã nộp, cũng là lợi ích thuộc về bạn.
Về phía bạn, luật cũng đặt nghĩa vụ: cung cấp thông tin, tài liệu cần thiết, thanh toán chi phí hợp lý người được uỷ quyền đã bỏ ra để làm việc, và trả thù lao nếu có thoả thuận. Hiểu cả hai chiều giúp bạn đòi đúng con số, không đòi thiếu mà cũng không đòi quá, và đứng vững hơn khi đối chất.
Những kiểu giữ tiền hay gặp
Chậm giao, hẹn lần lữa. Tiền đã thu nhưng chưa chuyển, mỗi lần hỏi có một lý do: chưa ra ngân hàng được, đang chờ bên kia chuyển nốt, để gom một lần cho tiện. Đây là dạng phổ biến nhất và thường giải quyết được bằng một văn bản rõ ràng có thời hạn, miễn là bạn không để nó kéo dài nhiều tháng.
Tự trừ khoản "chi phí", "công sức". Người được uỷ quyền tự tính tiền đi lại, tiền công, tiền "bôi trơn" mà không có thoả thuận và không có chứng từ. Bạn có quyền yêu cầu chứng minh từng khoản.
Dùng tạm rồi trả. Lấy tiền thu hộ để giải quyết việc riêng, hứa trả sau. Ý định có thể không xấu, nhưng đây là vi phạm nghĩa vụ và là bước đầu của nhiều vụ mất trắng.
Báo thu ít hơn thực tế. Bán tài sản giá cao, báo giá thấp, giữ phần chênh. Thường chỉ lộ ra khi bạn hỏi trực tiếp người mua hoặc xem hợp đồng. Nếu giấy uỷ quyền có ghi giá tối thiểu, phần chênh còn là bằng chứng về việc vi phạm phạm vi.
Nhận tiền rồi cắt liên lạc. Tắt máy, đổi chỗ ở, không trả lời. Đây là dấu hiệu nghiêm trọng nhất và cần cân nhắc trình báo ngay.
Các bước đòi tiền theo thứ tự
Đòi tiền người được uỷ quyền, nhất là khi họ là người quen, dễ sa vào những cuộc gọi trách móc không đi tới đâu. Thứ tự dưới đây giữ cho mỗi bước để lại dấu vết dùng được về sau.
- Gom chứng cứ về khoản tiền đã được nhận: hợp đồng với bên thứ ba, chứng từ chuyển khoản, biên nhận, xác nhận của người đã trả.
- Yêu cầu người được uỷ quyền báo cáo bằng văn bản: đã thu bao nhiêu, từ ai, đã chi gì, còn giữ bao nhiêu.
- Đối chiếu báo cáo với chứng cứ. Ghi rõ khoản chênh, khoản chi không có chứng từ.
- Gửi văn bản yêu cầu giao lại số tiền xác định, nêu thời hạn hợp lý và cách chuyển. Giữ bằng chứng đã gửi.
- Nếu không có kết quả, đề nghị hoà giải: hoà giải ở cơ sở, nhờ người có uy tín, hoặc hoà giải viên.
- Khởi kiện tại toà án có thẩm quyền yêu cầu giao lại tiền và bồi thường thiệt hại. Hỏi luật sư về thời hiệu và án phí trước khi nộp.
Song song bất kỳ bước nào, nếu xuất hiện dấu hiệu gian dối hay bỏ trốn, đừng chờ hết các bước dân sự mới trình báo.
Ranh giới giữa tranh chấp dân sự và chiếm đoạt
Bộ luật Hình sự có tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, áp dụng cho người nhận được tài sản của người khác qua hợp đồng hoặc một hình thức giao tài sản hợp pháp, sau đó dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt, hoặc đến hạn mà cố tình không trả dù có điều kiện, hoặc đem dùng vào mục đích bất hợp pháp dẫn tới không trả được. Ranh giới định tội, giá trị tài sản và các điều kiện khác do luật quy định và do cơ quan tiến hành tố tụng xác định.
Trên thực tế, những dấu hiệu khiến chuyện đòi tiền trở thành chuyện trình báo gồm: người được uỷ quyền bỏ khỏi nơi ở, cắt mọi liên lạc; đưa ra giấy tờ, lý do giả để giải thích việc không có tiền; đem tiền tiêu vào việc trái pháp luật; nhận tiền của nhiều người theo cùng một kiểu. Có những dấu hiệu đó, hãy trình báo công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc, gọi 113 khi khẩn cấp.
Ngược lại, người được uỷ quyền vẫn liên lạc, thừa nhận khoản nợ, xin trả dần thì thường được xem là tranh chấp dân sự. Đừng dùng việc doạ trình báo để ép trả nhanh hơn; nếu thấy có dấu hiệu tội phạm thì trình báo thật, còn không thì đi đường dân sự cho chắc.
Khi người cầm tiền là bên dịch vụ, người môi giới
Không phải lúc nào người được uỷ quyền cũng là người nhà. Nhiều người uỷ quyền cho một bên làm dịch vụ đi nhận tiền bồi thường, tiền bảo hiểm, tiền bán tài sản, hoặc cho người môi giới nhận tiền đặt cọc. Với những bên này, mối quan hệ thường có thêm một hợp đồng dịch vụ quy định phí, và tiền phí hay bị trộn lẫn với tiền thu hộ.
Ví dụ giả định ở Lâm Đồng: một gia đình uỷ quyền cho bên dịch vụ nhận khoản tiền bồi thường, hợp đồng dịch vụ ghi phí bằng một phần trăm khoản nhận được. Bên dịch vụ báo đã nhận số tiền thấp hơn thực tế và giữ phí tính trên số thực. Chỉ khi gia đình xin xác nhận từ nơi chi trả, sự chênh lệch mới lộ ra.
Bài học là yêu cầu nơi chi trả chuyển thẳng cho bạn khi có thể, hoặc ít nhất xin xác nhận số tiền đã chi trực tiếp từ họ. Phí dịch vụ nên được thanh toán riêng sau khi bạn nhận đủ tiền, theo hoá đơn, chứ không trừ trực tiếp vào khoản thu hộ. Một bên dịch vụ làm ăn đàng hoàng sẽ chấp nhận cách làm này.
Nếu bên dịch vụ là doanh nghiệp, khi gửi văn bản đòi tiền hãy gửi tới địa chỉ trụ sở và người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, không chỉ gửi cho nhân viên đã làm việc với bạn. Như vậy doanh nghiệp không thể nói là không biết.
Chứng cứ cần có và tác dụng của từng loại
Một hồ sơ đòi tiền tốt trả lời được bốn câu: người kia có quyền nhận không, đã nhận bao nhiêu, đã giao lại bao nhiêu, đã được yêu cầu trả chưa.
| Loại chứng cứ | Chứng minh điều gì | Lấy ở đâu |
|---|---|---|
| Giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền | Phạm vi: được nhận tiền gì, có thù lao không | Bản bạn giữ, nơi đã công chứng |
| Chứng từ bên thứ ba đã trả | Số tiền người được uỷ quyền đã nhận | Người thuê, người mua, cơ quan chi trả |
| Báo cáo của người được uỷ quyền | Họ thừa nhận đã thu, đã chi gì | Yêu cầu bằng văn bản, tin nhắn |
| Chứng từ đã chuyển cho bạn | Số tiền đã giao lại | Sao kê tài khoản của bạn |
| Văn bản yêu cầu và bằng chứng gửi | Họ đã được đòi, đã biết hạn | Thư có xác nhận, tin nhắn lưu giữ |
Khi thiếu chứng từ từ bên thứ ba, hỏi họ trực tiếp, bằng văn bản nếu được. Người thuê nhà, người mua thường sẵn lòng xác nhận đã trả cho ai, vì điều đó cũng bảo vệ họ. Một xác nhận ngắn có chữ ký, ghi đã trả bao nhiêu, cho ai, vào ngày nào, thường đủ để khép lại câu hỏi người được uỷ quyền đã nhận bao nhiêu.
Phòng từ đầu: để tiền không đi qua tay người khác
Phần viết phạm vi uỷ quyền có danh mục riêng; với chuyện tiền, vài nguyên tắc sau giải quyết được phần lớn rủi ro trước khi nó xảy ra.
- Tách quyền làm việc và quyền nhận tiền. Nếu không cần thiết, không cho nhận tiền.
- Nếu cho nhận tiền, ghi rõ tiền phải chuyển vào tài khoản đứng tên bạn, hoặc chuyển lại trong thời hạn cụ thể sau khi nhận.
- Thoả thuận rõ thù lao và loại chi phí được trừ ngay từ đầu, kèm yêu cầu chứng từ.
- Đặt lịch báo cáo định kỳ với các việc kéo dài như cho thuê nhà, quản lý cửa hàng.
- Báo cho bên trả tiền biết tài khoản nhận chính thức của bạn, để họ không chuyển nhầm chỗ.
Những nguyên tắc này không làm mất lòng người được uỷ quyền đàng hoàng. Ngược lại, nó giúp họ minh bạch và tránh bị nghi oan khi có sai lệch.
Với việc kéo dài như cho thuê nhà nhiều năm, đặt một ngày cố định trong tháng để đối chiếu: tiền đã thu, tiền đã chuyển, chi phí đã chi. Mười phút mỗi tháng rẻ hơn rất nhiều so với việc ngồi dò lại sao kê ba năm khi đã có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Người được uỷ quyền nói tiền bị mất, bị lừa thì có phải trả không?
Họ có nghĩa vụ bảo quản tài sản đã nhận. Nếu tiền mất do lỗi của họ, họ thường phải chịu trách nhiệm. Nếu do sự kiện bất khả kháng, cần xem xét cụ thể. Hãy yêu cầu họ cung cấp chứng cứ về việc mất và trình báo nếu họ thật sự bị lừa.
Uỷ quyền không có thù lao thì người được uỷ quyền có được trừ chi phí không?
Có thể, với chi phí hợp lý đã bỏ ra để thực hiện công việc được uỷ quyền. Không có thù lao không có nghĩa họ phải bỏ tiền túi. Nhưng chi phí phải thật, hợp lý và có căn cứ, không phải khoản tự ước tính.
Đòi tiền người thân đang cầm giấy uỷ quyền có nên khởi kiện ngay không?
Nên bắt đầu bằng yêu cầu báo cáo và văn bản đòi tiền, sau đó hoà giải. Kiện là đường cuối nhưng đừng để quá lâu vì có thời hiệu. Giữ mọi trao đổi bằng văn bản ngay cả khi nói chuyện trong gia đình.
Bên thứ ba đã trả tiền cho người được uỷ quyền, bạn có đòi bên thứ ba trả lại không?
Nếu giấy uỷ quyền cho người đó nhận tiền, bên thứ ba thường đã hoàn thành nghĩa vụ khi trả cho họ, và bạn phải đòi người được uỷ quyền. Nếu giấy không cho nhận tiền mà bên thứ ba vẫn trả, tình huống phức tạp hơn và cần luật sư xem.
Trình báo công an rồi thì còn kiện dân sự được không?
Hai con đường có thể song song hoặc nối tiếp tuỳ kết quả xử lý của cơ quan điều tra. Trong vụ án hình sự, người bị hại có quyền yêu cầu bồi thường. Nếu cơ quan chức năng xác định không có dấu hiệu tội phạm, bạn vẫn có thể khởi kiện dân sự.
Có nên ghi âm khi đòi tiền người được uỷ quyền không?
Ghi âm cuộc nói chuyện mà bạn là một bên có thể giúp làm chứng cứ về việc họ thừa nhận khoản tiền. Nên ghi rõ thời gian, giữ bản gốc, không chỉnh sửa. Việc toà có chấp nhận hay không tuỳ quy định về chứng cứ; hỏi luật sư khi định dùng.