Đại diện theo pháp luật là quyền mà luật tự gán cho một người vì vị trí của họ, còn đại diện theo uỷ quyền là quyền do chính người được đại diện trao ra bằng ý chí của mình. Cha mẹ đứng ra ký thay đứa con mười tuổi không cần giấy uỷ quyền nào, vì luật đã giao. Con gái đi nhận sổ đỏ thay mẹ thì ngược lại, phải có giấy mẹ ký, vì nếu mẹ không trao thì con gái không có quyền gì cả.
Phân biệt hai loại này nghe như chuyện sách vở, nhưng nó quyết định ba câu hỏi rất thực tế: người đứng trước mặt bạn được làm tới đâu, họ phải chứng minh quyền bằng giấy gì, và khi nào quyền đó mất. Bài dưới đây đi qua từng câu hỏi, dùng các nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự, không đi vào số điều. Việc cụ thể của gia đình hay công ty bạn vẫn nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên trước khi ký.
Đại diện là gì, trước khi chia thành hai loại
Đại diện là việc một người nhân danh người khác và vì lợi ích của người khác mà xác lập, thực hiện giao dịch. Hai chữ quan trọng nằm ở "nhân danh" và "vì lợi ích". Người đại diện không giao dịch cho bản thân: khi họ ký, người phải nhận quyền và gánh nghĩa vụ từ giao dịch đó là người được đại diện. Đây là chỗ khác với việc nhờ một người mua hộ món đồ rồi họ tự đứng tên trên hoá đơn, sau đó mới giao lại cho bạn — trong trường hợp ấy, họ là người mua, bạn chỉ là người nhận lại.
Vì giao dịch ràng buộc thẳng vào người được đại diện, luật phải trả lời rõ: ai được làm người đại diện, quyền đó từ đâu ra, rộng tới đâu. Câu trả lời chia thành hai nhánh. Nhánh thứ nhất là quyền do luật hoặc do cơ quan có thẩm quyền xác định, không cần người được đại diện đồng ý từng việc — gọi là đại diện theo pháp luật. Nhánh thứ hai là quyền do người được đại diện tự trao bằng một thoả thuận hay một văn bản — gọi là đại diện theo uỷ quyền.
Cả hai nhánh đều có chung một nguyên tắc nền: giao dịch người đại diện làm trong phạm vi được giao thì người được đại diện phải nhận, kể cả khi kết quả không như họ mong. Ngoài phạm vi thì khác, và phần đó sẽ được bàn ở cuối bài.
Đại diện theo pháp luật: quyền đến từ vị trí, không từ chữ ký
Cha mẹ với con chưa thành niên. Đây là trường hợp gặp nhiều nhất. Cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa đủ tuổi thành niên, nên đi mở sổ tiết kiệm đứng tên con, làm hộ chiếu cho con, ký các giấy tờ học hành không cần con uỷ quyền. Tuy vậy quyền này không phải vô hạn: với giao dịch liên quan tài sản có giá trị lớn của con, luật đặt thêm điều kiện, và đứa trẻ lớn dần cũng được tự làm một phần giao dịch phù hợp với lứa tuổi.
Người giám hộ với người được giám hộ. Khi trẻ không còn cha mẹ, hoặc người lớn mất năng lực hành vi dân sự theo quyết định của toà án, người giám hộ trở thành người đại diện theo pháp luật. Việc định đoạt tài sản lớn của người được giám hộ thường cần thêm sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ — một lớp kiểm soát mà uỷ quyền thông thường không có.
Người do toà án chỉ định. Có trường hợp người lớn bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; toà án có thể xác định người đại diện và phạm vi đại diện cho họ. Quyền này đến từ quyết định của toà, không từ một tờ giấy gia đình tự viết.
Người đại diện theo pháp luật của công ty. Doanh nghiệp, hợp tác xã, hội… là pháp nhân, không tự cầm bút ký được. Điều lệ hoặc quyết định thành lập chỉ ra ai là người đại diện theo pháp luật — thường là giám đốc, tổng giám đốc hoặc chủ tịch, có công ty có nhiều người. Người này ký nhân danh công ty mà không cần giấy uỷ quyền từ ai, nhưng vẫn bị giới hạn bởi điều lệ và luật chuyên ngành.
Đại diện theo uỷ quyền: quyền là thứ được trao ra
Ngược lại với nhánh trên, đại diện theo uỷ quyền chỉ tồn tại vì người được đại diện muốn nó tồn tại. Một người lớn đầy đủ năng lực tự đi làm việc của mình được; họ chỉ uỷ quyền khi không muốn hoặc không tiện có mặt. Vì thế toàn bộ quyền của người được uỷ quyền nằm trong nội dung uỷ quyền: được làm việc gì, với ai, trong bao lâu, giới hạn số tiền thế nào. Ngoài những gì đã viết, họ không có thêm quyền nào chỉ vì là con, là vợ, là người quen lâu năm.
Hệ quả trực tiếp: vợ không tự động được bán xe đứng tên chồng, con không tự động được rút tiền trong sổ tiết kiệm của bố, kế toán không tự động được ký hợp đồng mua hàng cho công ty. Quan hệ gia đình hay chức danh trong công ty không thay được việc trao quyền, trừ những chỗ luật có quy định riêng, chẳng hạn tài sản chung của vợ chồng có quy tắc đại diện giữa vợ chồng riêng.
Người được uỷ quyền có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, ví dụ một văn phòng luật, một công ty dịch vụ. Về hình thức, các bên được tự thoả thuận, trừ những việc luật buộc phải lập văn bản hay phải công chứng, chứng thực. Trên thực tế, hầu hết việc giấy tờ với cơ quan nhà nước, ngân hàng hay nhà đất đều đòi văn bản, nhiều việc đòi công chứng — danh mục khác của trang có bài riêng về chuyện này.
So sánh nhanh hai loại đại diện
Bảng dưới gom các khác biệt chính. Nó dùng để định hướng, không thay cho việc đọc giấy tờ cụ thể của từng trường hợp.
| Câu hỏi | Đại diện theo pháp luật | Đại diện theo uỷ quyền |
|---|---|---|
| Quyền đến từ đâu | Luật, điều lệ, quyết định của toà hoặc cơ quan có thẩm quyền | Ý chí của người được đại diện, thể hiện trong thoả thuận hoặc văn bản |
| Người được đại diện có cần đồng ý | Không cần đồng ý từng việc | Bắt buộc, vì họ là người trao quyền |
| Phạm vi | Rộng, vì lợi ích người được đại diện, trừ chỗ luật hạn chế | Chỉ đúng những việc đã ghi |
| Chứng minh bằng gì | Giấy khai sinh, quyết định giám hộ, đăng ký doanh nghiệp… | Giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền, có công chứng nếu việc đó đòi |
| Chấm dứt khi nào | Khi vị trí chấm dứt: con đủ tuổi thành niên, giám hộ kết thúc, người đại diện công ty được thay | Hết hạn, xong việc, một bên đơn phương chấm dứt, một bên chết hoặc pháp nhân chấm dứt… |
| Người được đại diện có thể tự rút lại không | Thường không tự rút được, phải theo thủ tục | Có, theo nguyên tắc đơn phương chấm dứt và nghĩa vụ báo cho các bên liên quan |
Điểm đáng nhớ nhất của bảng là dòng cuối. Người uỷ quyền giữ quyền rút lại, còn người có đại diện theo pháp luật thì thường không thể tự "huỷ" cha mẹ hay người giám hộ của mình. Chính vì người uỷ quyền nắm quyền chủ động như vậy, luật đòi họ phải tự chịu hậu quả khi trao quyền quá rộng.
Hai loại có thể chồng lên nhau
Người đại diện theo pháp luật uỷ quyền tiếp. Giám đốc là người đại diện theo pháp luật của công ty có thể uỷ quyền cho phó giám đốc ký một nhóm hợp đồng. Khi ấy phó giám đốc là người đại diện theo uỷ quyền, phạm vi không thể rộng hơn quyền của giám đốc. Cha mẹ cũng có thể uỷ quyền cho ông bà đưa cháu đi làm một thủ tục nhất định, trong giới hạn mà việc đó cho phép uỷ quyền.
Người lớn uỷ quyền cho người vừa đủ tuổi. Luật cho phép người chưa đủ mười tám tuổi nhưng đã lớn làm người đại diện theo uỷ quyền trong một số việc, trừ những giao dịch luật buộc người từ đủ mười tám tuổi mới được xác lập. Trên thực tế, cơ quan tiếp nhận hồ sơ nhà đất, ngân hàng thường chỉ nhận người đã thành niên, nên chọn người nhỏ tuổi là tự tạo trở ngại.
Hộ gia đình, nhóm người không có tư cách pháp nhân. Các thành viên có thể cử một người đứng ra đại diện cho cả nhóm. Đây là uỷ quyền tập thể: mỗi thành viên phải đồng ý, và văn bản nên có đủ chữ ký. Thiếu một chữ ký là phần quyền của người đó chưa được trao.
Vượt phạm vi và không có quyền: hai nhánh xử lý giống nhau
Dù là loại nào, người đại diện làm ngoài phạm vi thì phần vượt không tự động ràng buộc người được đại diện. Luật chỉ bắt người được đại diện nhận phần đó khi họ công nhận, khi họ biết mà không phản đối trong thời gian hợp lý, hoặc khi chính họ có lỗi khiến bên kia không thể biết người đại diện đã vượt quyền. Ngoài các trường hợp đó, người đại diện phải tự chịu với bên đã giao dịch về phần vượt, trừ khi bên ấy biết hoặc phải biết chuyện vượt quyền mà vẫn làm.
Ví dụ giả định: chị Lan ở Đồng Nai uỷ quyền cho em trai bán chiếc xe máy với giá không dưới một mức đã ghi. Em trai bán thêm cả chiếc tủ lạnh trong nhà vì người mua hỏi. Phần xe máy nằm trong phạm vi, chị Lan phải nhận. Phần tủ lạnh nằm ngoài; nếu chị không đồng ý thì giao dịch ấy không ràng buộc chị, và người mua phải đi tìm em trai chị để giải quyết — trừ khi người mua biết rõ giấy chỉ ghi xe máy mà vẫn mua.
Bài học cho người giao dịch với một người đại diện: luôn đọc tận mắt giấy tờ chứng minh quyền, đối chiếu đúng việc mình sắp làm. Người đại diện cũng có nghĩa vụ cho bên kia biết phạm vi của mình. Một câu "giấy đây, cứ yên tâm" mà không mở ra đọc là cách nhanh nhất để mua phải rủi ro.
Bốn câu kiểm trước khi nhận giao dịch qua người đại diện
Khi bên kia không tự ký mà cử người đến, bạn có thể đi qua bốn câu hỏi theo thứ tự này trước khi đặt bút hay giao tiền.
- Người này đại diện theo loại nào? Hỏi thẳng và đòi giấy tương ứng: giấy khai sinh, quyết định giám hộ, đăng ký doanh nghiệp, hay giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền.
- Giấy có còn hiệu lực không? Xem ngày lập, thời hạn ghi trong giấy, sự kiện chấm dứt. Với người đại diện công ty, kiểm thông tin đăng ký doanh nghiệp hiện hành.
- Việc sắp làm có nằm trong phạm vi không? Đọc từng chữ: được ký, được nhận tiền, được nhận tài sản hay chỉ được nộp hồ sơ. Không có chữ nào cho việc đó thì coi như chưa có quyền.
- Người được đại diện có biết không? Với giao dịch giá trị lớn, liên lạc trực tiếp với người được đại diện để xác nhận là bước rẻ nhất mà nhiều người bỏ qua.
Nếu một trong bốn câu không có câu trả lời rõ ràng, hãy hoãn lại và hỏi công chứng viên hoặc luật sư. Một buổi hẹn lại luôn rẻ hơn một giao dịch phải đi kiện để gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Vợ có được tự ký thay chồng khi chồng đi làm xa không?
Không tự động được. Vợ chồng có quy tắc riêng về đại diện cho nhau trong quan hệ tài sản chung, nhưng với tài sản đứng tên một người hoặc việc luật đòi cả hai cùng ký, vợ vẫn cần giấy uỷ quyền của chồng theo đúng hình thức. Hỏi cơ quan tiếp nhận xem họ đòi loại giấy nào.
Con đã đủ mười tám tuổi thì cha mẹ còn là người đại diện theo pháp luật không?
Thường là không. Khi con thành niên và có đủ năng lực hành vi dân sự, quyền đại diện theo pháp luật của cha mẹ chấm dứt. Muốn cha mẹ tiếp tục làm thay việc gì, con phải uỷ quyền như với bất kỳ người nào khác.
Người đại diện theo pháp luật của công ty có cần giấy uỷ quyền khi ký hợp đồng không?
Không cần giấy uỷ quyền, vì quyền đến từ điều lệ và đăng ký doanh nghiệp. Bên đối tác thường xem thông tin đăng ký doanh nghiệp để xác định người đó. Người khác trong công ty muốn ký thay thì mới cần giấy uỷ quyền của người đại diện theo pháp luật.
Đại diện theo uỷ quyền có rộng bằng đại diện theo pháp luật không?
Thường hẹp hơn nhiều. Người đại diện theo uỷ quyền chỉ được làm đúng những việc đã ghi trong giấy hoặc hợp đồng. Không ghi thì không có quyền, dù người đó là người thân hay người tin cậy của người uỷ quyền.
Người giám hộ có thể uỷ quyền cho người khác làm thay không?
Trong một số việc thì có thể, nhưng phạm vi không được rộng hơn quyền của chính người giám hộ, và những giao dịch tài sản lớn của người được giám hộ vẫn phải qua các điều kiện mà luật đặt ra. Vì đây là chỗ dễ sai, nên hỏi luật sư trước khi lập giấy.
Giao dịch đã ký vượt phạm vi có cứu được không?
Có thể, nếu người được đại diện đồng ý công nhận phần vượt. Khi đó giao dịch ràng buộc họ như thể đã được uỷ quyền từ đầu. Nếu họ không công nhận, bên kia phải giải quyết với người đã vượt quyền; mọi tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư.