Người uỷ quyền vẫn phải chịu trách nhiệm về mọi cam kết mà người được uỷ quyền đã làm trong phạm vi được giao, như thể chính mình đã ký. Đây là điều nhiều người hiểu ngược: họ nghĩ đưa giấy cho người khác đi làm là đã "giao" luôn phần lo, có chuyện gì thì người cầm giấy chịu. Luật nhìn khác hẳn — người cầm giấy chỉ là cánh tay, còn người chịu kết quả là người trao quyền.
Bài này giải thích người uỷ quyền gánh những phần nào, phần nào thì người được uỷ quyền phải tự chịu, và làm gì để phần mình gánh không vượt khỏi điều mình muốn. Nội dung dựa trên nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về đại diện và hợp đồng uỷ quyền; trường hợp có tranh chấp thật, bạn cần hỏi luật sư với giấy tờ cụ thể.
Vì sao luật đặt trách nhiệm lên người trao quyền
Cơ chế đại diện chỉ chạy được khi bên thứ ba tin rằng chữ ký của người đại diện có giá trị. Người bán căn hộ, ngân hàng, đối tác mua hàng đều cần biết rằng nếu họ giao dịch với một người cầm giấy uỷ quyền hợp lệ thì người đứng sau tờ giấy sẽ thực hiện cam kết. Nếu người uỷ quyền được phép chối "đó là em ruột ký chứ đâu phải mình" mỗi khi kết quả không vừa ý, sẽ không ai dám nhận giao dịch qua người đại diện nữa.
Vì vậy luật đặt ra nguyên tắc: giao dịch người đại diện xác lập trong phạm vi đại diện làm phát sinh quyền và nghĩa vụ trực tiếp cho người được đại diện. Trong quan hệ hợp đồng uỷ quyền, đây là một nghĩa vụ ghi rõ của bên uỷ quyền: chịu trách nhiệm về cam kết do bên được uỷ quyền thực hiện trong phạm vi uỷ quyền. Người uỷ quyền đã chọn người, đã chọn phạm vi; hậu quả của hai lựa chọn đó thuộc về họ.
Cách nghĩ đơn giản là coi giấy uỷ quyền như một tấm séc đã ký: người cầm có thể điền trong giới hạn được phép, và ngân hàng sẽ trả từ tài khoản của người ký, không phải của người cầm.
Những phần người uỷ quyền phải gánh
Theo các nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự, người uỷ quyền chịu ít nhất năm nhóm nghĩa vụ sau, dù việc đó có thù lao hay chỉ là nhờ giúp.
- Cam kết trong phạm vi. Hợp đồng mua bán, thuê, vay, biên bản thoả thuận mà người được uỷ quyền đã ký đúng phạm vi đều ràng buộc người uỷ quyền. Không vừa ý với giá đã chốt cũng không phải lý do để từ chối.
- Cung cấp thông tin, giấy tờ, phương tiện. Người uỷ quyền phải đưa đủ những gì cần để việc được làm. Thiếu giấy tờ dẫn đến hỏng việc thì khó đổ lỗi cho người được uỷ quyền.
- Chi phí hợp lý. Tiền đi lại, phí nộp hồ sơ, chi phí sao y, dịch thuật mà người được uỷ quyền bỏ ra để làm việc đã giao, người uỷ quyền phải thanh toán, kể cả khi không thoả thuận thù lao.
- Thù lao nếu đã thoả thuận. Đã hứa trả công thì phải trả, kể cả khi người uỷ quyền đổi ý giữa chừng; phần công việc đã làm vẫn được tính.
- Hậu quả của việc biết mà im lặng. Nếu người uỷ quyền biết người kia làm vượt phạm vi mà không phản đối trong thời gian hợp lý, phần vượt có thể bị coi như đã được chấp nhận.
Danh sách này cho thấy uỷ quyền không chỉ là trao quyền mà còn là nhận về một chuỗi nghĩa vụ. Người uỷ quyền khôn ngoan sẽ tính trước chi phí, thù lao và cách theo dõi, thay vì ký xong rồi quên.
Phần người được uỷ quyền phải tự chịu
Làm vượt phạm vi. Phần việc ngoài những gì đã ghi trong giấy không ràng buộc người uỷ quyền, trừ khi họ công nhận hoặc có lỗi khiến bên thứ ba không thể biết. Người vượt quyền phải tự chịu với bên đã giao dịch, trừ khi bên ấy biết rõ mà vẫn làm.
Làm sai cách gây thiệt hại. Người được uỷ quyền có nghĩa vụ thực hiện công việc theo uỷ quyền và báo lại cho người uỷ quyền. Làm cẩu thả, để mất giấy tờ gốc, giữ lại tiền đã nhận thay — những thiệt hại đó người uỷ quyền có quyền đòi bồi thường.
Không giao lại tài sản, lợi ích. Tiền bán hàng, tiền cho thuê, giấy tờ nhận về đều thuộc người uỷ quyền và phải giao lại. Giữ lại là vi phạm nghĩa vụ, nặng hơn có thể là hành vi chiếm đoạt cần báo công an.
Tiết lộ thông tin. Người được uỷ quyền phải giữ bí mật những thông tin biết được khi làm việc được giao. Đem số liệu tài khoản, thông tin gia đình đi kể là vi phạm.
Ba tình huống giả định: ai chịu
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, giản lược để minh hoạ nguyên tắc. Tranh chấp thật luôn phụ thuộc giấy tờ và chứng cứ cụ thể.
| Tình huống | Người uỷ quyền | Người được uỷ quyền |
|---|---|---|
| Anh Hùng ở Lâm Đồng uỷ quyền cho bạn bán lô cà phê với giá không thấp hơn mức đã ghi; bạn bán đúng mức sàn khi giá thị trường đang lên | Phải giao hàng theo hợp đồng bạn đã ký, vì giá nằm trong phạm vi | Không phải bồi thường, vì không vượt quyền, trừ khi có thoả thuận khác về cách chọn thời điểm bán |
| Chị Mai ở Hải Phòng uỷ quyền cho em họ nhận tiền cọc thuê nhà; em họ nhận xong giữ lại một phần | Vẫn có nghĩa vụ với người thuê theo số tiền cọc đã được nhận thay | Phải giao lại toàn bộ cho chị Mai, giữ lại là vi phạm; nghiêm trọng có thể bị xử lý theo pháp luật |
| Ông Tư ở Vĩnh Long uỷ quyền cho con trai nộp hồ sơ, con tự ký thêm hợp đồng vay | Không bị ràng buộc với khoản vay, trừ khi ông công nhận hoặc biết mà để yên | Tự chịu với bên cho vay về phần vượt, trừ khi bên cho vay biết giấy chỉ cho nộp hồ sơ |
Tình huống thứ hai là chỗ nhiều gia đình bị bất ngờ: dù người được uỷ quyền làm sai với mình, người uỷ quyền vẫn phải giữ lời với bên thứ ba, sau đó mới quay lại đòi người được uỷ quyền. Thứ tự này khiến người uỷ quyền gánh rủi ro trước, nên việc chọn người và chọn phạm vi càng quan trọng.
Giữ phần trách nhiệm của mình ở mức đã định
Người uỷ quyền không thể né trách nhiệm theo luật, nhưng hoàn toàn có thể khoanh vùng nó. Năm bước sau dùng được cho cả uỷ quyền trong gia đình lẫn trong cửa hàng nhỏ.
- Viết phạm vi bằng việc cụ thể, có giới hạn số tiền hoặc điều kiện, thay vì những chữ chung như "toàn quyền quyết định". Danh mục viết phạm vi của trang có bài riêng cho từng loại điều khoản.
- Tách quyền ký và quyền nhận tiền. Một người ký hợp đồng, tiền chuyển thẳng vào tài khoản của người uỷ quyền; đây là cách đơn giản nhất để tình huống thứ hai trong bảng không xảy ra.
- Đặt thời hạn ngắn vừa đủ cho việc và ghi sự kiện chấm dứt — xong việc là hết quyền.
- Thoả thuận cách báo lại: sau mỗi bước, người được uỷ quyền gửi ảnh biên nhận hoặc tin nhắn tóm tắt. Lưu lại những tin nhắn đó.
- Khi phát hiện vượt quyền, phản đối ngay bằng văn bản hoặc tin nhắn có thể lưu, gửi cả người được uỷ quyền lẫn bên thứ ba nếu biết. Im lặng lâu có thể bị hiểu là chấp nhận.
Năm bước này không làm giảm lòng tin giữa người thân với nhau. Ngược lại, chúng giúp người được uỷ quyền biết chính xác mình được làm gì, tránh bị trách oan khi kết quả không như mong đợi.
Khi người uỷ quyền là công ty hoặc cửa hàng
Nguyên tắc trên áp dụng y như vậy cho doanh nghiệp. Công ty uỷ quyền cho nhân viên kinh doanh ký đơn hàng thì phải giao hàng theo đơn đó, kể cả khi nhân viên chốt giá thấp hơn mong muốn nhưng vẫn trong hạn mức đã giao. Hộ kinh doanh giao cho người nhà nhận tiền hàng thì khách đã trả cho người nhà coi như đã trả cho hộ.
Vì quy mô giao dịch lớn hơn, doanh nghiệp nên giữ một sổ theo dõi các giấy uỷ quyền đang có hiệu lực: ai được ký gì, tới mức nào, đến ngày nào. Khi nhân viên nghỉ việc, thu hồi và báo cho đối tác. Danh mục uỷ quyền trong công ty của trang đi sâu vào cách làm này; ở đây chỉ cần nhớ rằng mọi chữ ký đúng phạm vi của nhân viên đều là chữ ký của công ty.
Một lưu ý về dữ liệu: khi đưa giấy uỷ quyền cho bên ngoài kiểm, chỉ đưa bản chụp đủ để xác minh, che những thông tin cá nhân không cần thiết như số tài khoản, địa chỉ chi tiết của người không liên quan. Trách nhiệm giữ thông tin cũng là trách nhiệm của bên đã thu thập nó.
Trách nhiệm không dừng lại khi người uỷ quyền đổi ý
Một hiểu lầm khác: nhiều người nghĩ cứ rút giấy uỷ quyền về là xoá được mọi việc người kia đã làm. Thực ra, việc chấm dứt uỷ quyền chỉ có tác dụng cho thời gian về sau. Những giao dịch người được uỷ quyền đã xác lập đúng phạm vi trước thời điểm chấm dứt vẫn ràng buộc người uỷ quyền. Hơn nữa, nếu người uỷ quyền không báo cho bên thứ ba biết việc đã chấm dứt, giao dịch mà bên thứ ba làm với người được uỷ quyền sau đó vẫn có thể có hiệu lực, trừ trường hợp bên thứ ba biết hoặc phải biết quyền đã hết.
Ví dụ giả định: bà Hoa ở Quảng Ninh uỷ quyền cho cháu cho thuê ki-ốt ngoài chợ. Cháu vừa ký hợp đồng thuê một năm thì bà đổi ý, muốn để lại cho con gái kinh doanh. Hợp đồng đã ký trong phạm vi vẫn phải được tôn trọng; bà muốn lấy lại ki-ốt thì phải thoả thuận với người thuê hoặc chịu hậu quả theo hợp đồng thuê, chứ không thể coi như hợp đồng chưa từng tồn tại.
Vì vậy, quyết định uỷ quyền nên được cân nhắc như quyết định tự mình ký. Cách xử lý thu hồi, báo cho bên thứ ba và đòi lại giấy tờ gốc được bàn kỹ ở danh mục huỷ, chấm dứt uỷ quyền của trang.
Câu hỏi thường gặp
Người được uỷ quyền ký giá bán thấp hơn mong muốn thì có huỷ được không?
Nếu mức giá vẫn nằm trong phạm vi đã ghi trong giấy uỷ quyền, người uỷ quyền thường không thể huỷ chỉ vì không vừa ý. Muốn tránh tình huống này, ghi rõ giá sàn hoặc điều kiện phải hỏi lại trước khi chốt. Tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư.
Uỷ quyền không lấy công thì người uỷ quyền có phải trả chi phí không?
Có. Không có thù lao không có nghĩa là người được uỷ quyền phải tự bỏ tiền. Chi phí hợp lý để làm việc được giao, như phí nộp hồ sơ, đi lại, sao y giấy tờ, người uỷ quyền vẫn phải thanh toán, trừ khi hai bên thoả thuận khác.
Người được uỷ quyền giữ lại tiền nhận thay thì người uỷ quyền làm gì?
Trước hết yêu cầu giao lại bằng văn bản hoặc tin nhắn có thể lưu, giữ mọi bằng chứng về số tiền đã nhận. Nếu người đó cố tình chiếm giữ, có dấu hiệu chiếm đoạt, bạn có thể trình báo công an; đồng thời hỏi luật sư về việc khởi kiện đòi tài sản.
Biết người được uỷ quyền làm quá phạm vi nhưng chưa nói gì thì sao?
Im lặng lâu có thể khiến phần vượt bị coi là đã được chấp nhận. Nếu không đồng ý, bạn nên phản đối sớm, bằng hình thức có thể lưu lại, và báo cho bên thứ ba nếu biết họ là ai. Hỏi luật sư nếu giao dịch đó có giá trị lớn.
Người uỷ quyền có phải chịu trách nhiệm hình sự thay người được uỷ quyền không?
Trách nhiệm hình sự gắn với người thực hiện hành vi, không chuyển sang người khác chỉ vì có giấy uỷ quyền. Tuy vậy nếu người uỷ quyền biết, chỉ đạo hoặc cùng tham gia thì lại là chuyện khác. Mọi tình huống liên quan hình sự cần hỏi luật sư ngay.
Có nên ghi điều khoản miễn trách nhiệm cho người uỷ quyền trong giấy không?
Điều khoản như vậy không làm người uỷ quyền thoát khỏi nghĩa vụ với bên thứ ba khi giao dịch nằm trong phạm vi. Nó chỉ có ý nghĩa trong quan hệ giữa hai người với nhau. Cách bảo vệ hiệu quả hơn là viết phạm vi hẹp và rõ ngay từ đầu.