Lời nhờ bằng miệng hay tin nhắn có thể tạo ra quan hệ uỷ quyền giữa hai người, nếu luật không bắt buộc hình thức văn bản cho việc đó — nhưng trước cơ quan nhà nước, ngân hàng hay bên mua bán, lời nhờ hầu như không đủ để người được nhờ chứng minh quyền. Đây là chỗ người ta hay vấp: giữa người nhà với nhau thì "nói là được", ra đến quầy thì cần tờ giấy.
Bài này phân biệt các mức độ của việc nhờ vả: nhờ giúp việc vặt, uỷ quyền bằng lời, uỷ quyền qua tin nhắn, giấy giới thiệu, và giấy uỷ quyền. Mỗi mức có giá trị khác nhau và hợp với những loại việc khác nhau. Nội dung theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự và các quy định về giao dịch điện tử, ở mức tổng quát; thủ tục cụ thể nên hỏi nơi tiếp nhận.
Hình thức uỷ quyền: luật để các bên tự chọn, trừ một số việc
Về nguyên tắc, hình thức uỷ quyền do các bên thoả thuận, trừ trường hợp luật quy định việc uỷ quyền phải lập thành văn bản. Nghĩa là trong quan hệ giữa hai người, một lời nhờ rõ ràng — "em ra chợ bán giúp chị năm bao gạo này với giá như hôm qua" — đã có thể là uỷ quyền. Người em bán xong, người mua trả tiền cho người em, thì coi như đã trả cho người chị.
Vấn đề nằm ở những việc luật buộc văn bản, buộc công chứng hay chứng thực, chẳng hạn nhiều giao dịch liên quan nhà đất, hoặc các thủ tục mà cơ quan nhà nước chỉ chấp nhận văn bản uỷ quyền theo quy định. Ở đó, lời nói không thay được giấy. Ngay cả khi luật không bắt buộc, bên thứ ba vẫn có quyền đòi bằng chứng trước khi giao tài sản hay tiền, vì họ chịu rủi ro nếu giao nhầm người.
Vì vậy, câu hỏi thực tế không chỉ là "lời nhờ có hợp lệ không", mà là "người được nhờ có chứng minh được không, và bên kia có chấp nhận không". Hai câu đó quyết định việc có xong hay không.
Các mức nhờ vả và giá trị của từng mức
Bảng xếp từ nhẹ đến chặt. Các ví dụ là giả định, dùng để minh hoạ cách nghĩ.
| Mức | Ví dụ | Giá trị chứng minh | Hợp với việc gì |
|---|---|---|---|
| Nhờ giúp việc vặt | Nhờ bạn xếp hàng lấy số, chở đi, mang hộ túi giấy tờ | Không tạo quyền nhân danh | Việc không cần ký, không nhận tiền, không nhận tài sản |
| Uỷ quyền bằng lời | Gọi điện nhờ em nhận hàng của khách quen | Thấp, dựa vào lời của các bên | Việc nhỏ, giữa người quen, bên kia sẵn sàng tin |
| Uỷ quyền qua tin nhắn, thư điện tử | Nhắn cho nhân viên: được nhận và ký biên bản giao hàng hôm nay | Có dấu vết, có thể lưu; giá trị tuỳ việc và tuỳ bên nhận | Việc nội bộ, giao dịch thường ngày với đối tác đã quen |
| Giấy giới thiệu | Cơ quan giới thiệu nhân viên đến liên hệ công việc | Xác nhận người đó thuộc cơ quan, đi liên hệ; không tự trao quyền ký giao dịch | Liên hệ, tìm hiểu, nộp tài liệu không cần quyền quyết định |
| Giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền | Văn bản ghi rõ người, việc, phạm vi, thời hạn; công chứng hoặc chứng thực nếu việc đòi | Cao, là căn cứ chính để bên kia chấp nhận | Ký hợp đồng, nhận tiền, nhận tài sản, làm thủ tục hành chính |
Điểm hay bị nhầm nhất là giấy giới thiệu. Nó cho biết người cầm giấy là ai và được cử đi đâu, nhưng nếu nội dung không ghi rõ việc trao quyền ký kết, nó không thay được giấy uỷ quyền. Phân biệt chi tiết hai loại giấy của công ty có ở nhiều nguồn; ở đây chỉ cần nhớ giấy giới thiệu là "người này là nhân viên của công ty", còn giấy uỷ quyền là "người này được làm việc này thay công ty".
Tin nhắn và thư điện tử: hơn lời nói, kém văn bản đúng thủ tục
Luật về giao dịch điện tử thừa nhận thông điệp dữ liệu có thể có giá trị như văn bản trong những điều kiện nhất định, chẳng hạn nội dung được lưu trữ và truy cập lại được. Điều đó có nghĩa là tin nhắn uỷ quyền rõ ràng có thể là bằng chứng tốt trong quan hệ giữa hai bên, nhất là khi có tranh cãi về việc người uỷ quyền đã đồng ý hay chưa.
Tuy vậy, bằng chứng tốt giữa hai bên không có nghĩa là cơ quan tiếp nhận sẽ chấp nhận. Các thủ tục đòi văn bản công chứng, chứng thực, hoặc đòi chữ ký số theo đúng chuẩn, không thể thay bằng ảnh chụp màn hình tin nhắn. Ngân hàng, đơn vị chi trả cũng thường có quy định nội bộ về hình thức uỷ quyền chấp nhận được.
Với tin nhắn nội bộ giữa chủ cửa hàng và nhân viên, hãy viết đủ bốn yếu tố: ai được làm, làm việc gì, giới hạn ra sao, đến khi nào. "Em nhận hàng của nhà cung cấp quen hôm nay, ký biên bản giao nhận, không nhận tiền, không ký gì khác" rõ ràng hơn nhiều so với "em lo giúp chị đơn hàng hôm nay nhé". Đừng gửi kèm ảnh giấy tờ tuỳ thân hay số tài khoản trong những tin nhắn kiểu này nếu không cần.
Phía người nhận lời nhờ: tự bảo vệ mình
Người được nhờ thường nghĩ mình chỉ đang giúp, nên không cần lo. Thực ra họ là người chịu rủi ro đầu tiên khi có chuyện: bị bên thứ ba từ chối, bị người nhờ trách vì làm khác ý, hoặc bị coi là tự ý định đoạt tài sản của người khác. Vài thói quen đơn giản giúp họ đứng vững hơn.
Trước khi làm, nhắn lại cho người nhờ một câu tóm tắt việc mình sẽ làm và chờ xác nhận. Khi làm, giữ biên nhận, ảnh chụp phiếu giao nhận, và không nhận thêm việc ngoài phạm vi chỉ vì bên kia đề nghị. Sau khi làm, báo lại ngay, giao tiền hoặc giấy tờ đã nhận thay càng sớm càng tốt, tốt nhất bằng chuyển khoản có nội dung rõ ràng.
Nếu việc được nhờ là việc lớn — nhận tiền bán hàng số lượng nhiều, ký hợp đồng, nhận giấy tờ gốc — người được nhờ hoàn toàn có thể đề nghị người nhờ lập giấy uỷ quyền đúng thủ tục. Đề nghị này không phải là thiếu tin tưởng; nó bảo vệ cả hai người, và giúp bên thứ ba yên tâm làm việc với mình.
Khi lời nhờ gây rắc rối
Người được nhờ làm quá ý. Lời nói không có ranh giới rõ, nên mỗi người hiểu một kiểu. "Lo giúp chị chuyện cái xe" có thể là mang xe đi bảo dưỡng, cũng có thể là bán xe. Khi đã có giao dịch với bên thứ ba, rất khó chứng minh ý ban đầu là gì.
Người nhờ chối. Sau khi việc không như ý, người nhờ quay ra bảo chưa từng nhờ, hoặc chỉ nhờ phần nhỏ hơn. Người được nhờ khi đó phải tự chứng minh. Không có tin nhắn, không có người làm chứng, họ ở thế rất yếu.
Bên thứ ba giao nhầm người. Người bán hàng giao tiền cho một người "nói là được chị chủ nhờ". Chị chủ không nhờ. Người bán phải trả lại cho chị chủ, rồi tự đi đòi người đã nhận. Đây là lý do nhiều nơi không giao tiền khi không có giấy hoặc xác nhận trực tiếp.
Lời nhờ bị lợi dụng để lừa. Kẻ gian gọi điện, nhắn tin giả làm người thân, nói "chị nhờ em đến lấy", "anh nhờ chuyển khoản giúp". Với tiền và tài sản, luôn gọi lại cho người được cho là đã nhờ bằng số quen thuộc trước khi giao. Nếu đã bị chiếm đoạt, báo công an qua số 113 hoặc cơ quan công an gần nhất.
Nâng một lời nhờ lên đúng mức cần thiết
Không phải việc nào cũng cần ra công chứng. Bạn có thể dùng thang sau để chọn hình thức tương xứng.
- Hỏi việc đó có cần ký, nhận tiền, nhận tài sản hay nộp hồ sơ không. Không cần thì nhờ miệng là đủ.
- Nếu cần nhưng giá trị nhỏ, bên kia là người quen: nhắn tin rõ bốn yếu tố, và báo trước cho bên kia rằng người được nhờ sẽ đến.
- Nếu bên kia là cơ quan, ngân hàng, đơn vị chi trả: hỏi trước họ chấp nhận hình thức nào, rồi lập văn bản theo đúng yêu cầu.
- Nếu việc liên quan nhà đất, xe, tài sản lớn hoặc luật buộc công chứng, chứng thực: lập giấy hoặc hợp đồng uỷ quyền tại nơi có thẩm quyền, để công chứng viên hoàn thiện câu chữ.
- Sau khi việc xong, nhắn xác nhận đã xong để khép lại quyền, nhất là với lời nhờ không ghi thời hạn.
Thang này giúp tránh hai lỗi ngược nhau: lập giấy công chứng cho việc chỉ cần một tin nhắn, và dùng một tin nhắn cho việc lẽ ra phải có văn bản đúng thủ tục.
Uỷ quyền ngầm và việc tự làm giúp không ai nhờ
Có những tình huống không ai nhờ ai, nhưng một người vẫn đứng ra làm thay vì lợi ích của người kia — ví dụ hàng xóm thấy nhà bên cạnh bị dột khi chủ đi vắng, gọi thợ đến che tạm. Pháp luật dân sự có quy định riêng cho việc thực hiện công việc không có uỷ quyền: người làm phải làm vì lợi ích của người có công việc, báo cho họ khi có thể, và có thể được thanh toán chi phí hợp lý. Đây không phải là uỷ quyền, và người làm không có quyền rộng như người được uỷ quyền.
Khác với tình huống đó là uỷ quyền "ngầm" theo thói quen: nhân viên lâu năm hay nhận hàng thay chủ, cả hai bên đều quen như vậy. Thói quen có thể là một bằng chứng về việc đã có sự đồng ý, nhưng nó rất mong manh khi có tranh chấp. Cửa hàng nhỏ nên chuyển những thói quen như thế thành một vài dòng chữ — dù chỉ là một tin nhắn lưu lại — để không ai phải tranh cãi "xưa nay vẫn vậy".
Còn những giấy uỷ quyền được dùng như vỏ bọc cho một giao dịch mua bán thật thì thuộc một chuyện khác: rủi ro cao và có danh mục riêng của trang phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ miệng có được coi là uỷ quyền hợp pháp không?
Có thể, nếu luật không buộc hình thức văn bản cho việc đó. Tuy nhiên, người được nhờ sẽ khó chứng minh quyền trước bên thứ ba, và cơ quan nhà nước, ngân hàng thường đòi văn bản. Với việc nhận tiền, tài sản hay nộp hồ sơ, nên có giấy.
Tin nhắn có thay được giấy uỷ quyền công chứng không?
Không, với những việc luật buộc công chứng hoặc chứng thực. Tin nhắn có thể là bằng chứng tốt trong quan hệ giữa hai người, nhưng không thay được hình thức mà thủ tục đòi hỏi. Hỏi nơi tiếp nhận về hình thức họ chấp nhận.
Giấy giới thiệu có dùng để ký hợp đồng thay công ty được không?
Thường là không, nếu giấy chỉ giới thiệu người đến liên hệ công việc. Muốn ký hợp đồng thay người đại diện theo pháp luật của công ty, cần giấy uỷ quyền ghi rõ quyền ký và phạm vi. Bên đối tác nên đọc kỹ nội dung trước khi ký.
Người thân gọi điện nhờ chuyển tiền giúp thì nên làm gì?
Gọi lại cho người đó bằng số điện thoại quen thuộc bạn đã lưu từ trước, hoặc hỏi trực tiếp một người thân khác. Không chuyển tiền chỉ dựa trên một cuộc gọi hay tin nhắn từ số lạ. Nếu đã bị chiếm đoạt, báo công an ngay.
Nhờ miệng rồi người kia làm quá ý thì ai chịu?
Khi không có văn bản, việc chứng minh phạm vi đã nhờ rất khó. Người nhờ có thể phải chịu phần nằm trong ý mình đã nhờ, còn phần vượt thì tuỳ chứng cứ. Đây là lý do việc có giá trị nên có giấy ghi rõ phạm vi; tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư.
Có nên ghi âm cuộc gọi nhờ vả để làm bằng chứng không?
Ghi âm có thể giúp nhớ lại nội dung đã thống nhất, nhưng việc dùng làm chứng cứ có những điều kiện riêng, và cần tôn trọng quyền riêng tư của người khác. Cách đơn giản hơn là sau cuộc gọi, nhắn lại tóm tắt nội dung để người kia xác nhận.